Cứ mỗi năm, dịp xuân về Tết đến, giới làm báo ở miền Nam, tức Sài Gòn trước năm 1975, đều “sôi lên” với không khí gấp rút làm báo Xuân, báo Tết, xem đây như một ấn phẩm đặc biệt chào mừng “Tết ta” tức ngày Tết Nguyên Đán. Tổng kết và nhìn lại một năm cũ đã qua, hân hoan đón chào một năm mới đến với bao mong ước bình yên và khởi sắc trong tương lai. Tết cũng là “mùa báo Tết”, thi thố tài năng, giá trị bài viết của nhiều tòa soạn báo uy tín, được nhiều người hâm mộ, nôn nóng chờ đọc…
Báo Tết, có lẽ là một nét đẹp văn hóa chỉ có ở Việt Nam, mà các nước khác không thấy có. Kể cả những nước có truyền thống và kỹ thuật tân tiến trong làm báo như Pháp, Anh, Mỹ… cũng chẳng có báo Xuân, báo Tết!
Báo Tết ở Việt Nam theo nhà nghiên cứu Vương Hồng Sển bắt đầu có từ Tết âm lịch năm 1918, tờ báo Nam Phong cho ra một tuyển tập thơ văn như một thứ Giai Phẩm Xuân, có thể xem đó là “thủy tổ các số báo Xuân, báo Tân niên, báo đặc biệt” ở Việt Nam (Thú chơi sách, nxb Mỹ Thuật 1994, tr. 89). Nhưng theo nhà văn Sơn Nam được nhiều người đồng ý thì tờ báo xuân “đầu tiên” là “báo Lục Tỉnh Tân Văn số ra ngày 27 tháng Chạp năm Đinh Tỵ tức ngày 30-1-1908” là số báo xuân đầu tiên của báo chí Việt (Sơn Nam – Báo xuân năm Mậu Thân 1908). Sơn Nam mô tả “số đầu năm không có gì lạ về hình thức trình bày. Báo đăng tải một bài Kỉnh hạ tân niên: “Sắc núi sông như cựu/ Tượng trời đất duy tân /Chúc lục châu quan sĩ quân dân/ Năm ngoái bởi mưa nhiều ướt át/ Thương những người động tác vô công/Chắc năm nay thuận võ điều phong/ Như non của chất, đầy đồng lúa vun/ Nước giàu dân đặng thung dung/ Non sông tấn bộ sánh cùng cõi Âu/ No say chung cả một bầu/ Lợi quyền bình đẳng đọc câu ấy hoài/ Danh vinh, phận quý lâu dài/ Tân Văn nhựt báo kính bài mừng chung/ Cung hỉ cung hỉ, phát tài phát tài…Ba ngày xuân xin kiếu, xin nghỉ một kỳ nhựt trình. Bổn quán đốn thủ”. Song về cách in ấn, kỹ thuật trình bày đúng nghĩa một tờ “Giai Phẩm Xuân” như bây giờ, phải kể đến tờ Phụ Nữ Tân Văn với sáng kiến trình bày một tờ báo xuân hấp dẫn, bắt mắt. Lần hồi các báo khác bắt chước làm theo (Sơn Nam – Báo xuân trong tập Sài Gòn xưa & nay, NXB Trẻ và Tạp chí Xưa & Nay 1998).
Nhà nghiên cứu Thiện Mộc Lan cũng nhận định tương tự: “Phụ Nữ Tân Văn mở đầu về khuôn mẫu của tờ báo xuân với kỹ thuật trình bày tiên tiến. Nếu bạn có đọc qua Phụ Nữ Tân Văn xuân năm 1930 bạn sẽ thấy rõ” (Thiện Mộc Lan – Phụ Nữ Tân Văn phấn son tô điểm sơn hà – NXB Văn Hóa Sài Gòn và Công ty sách Thời Đại, 2010).
Sau Phụ Nữ Tân Văn, tờ Đông Tây của Hoàng Tích Chu ở Hà Nội ra “Tập văn mùa xuân” năm 1932. Đây có thể coi là tờ báo xuân “tiêu chuẩn” đầu tiên của làng báo phía Bắc ra đời. “Tập văn mùa xuân” dày 30 trang, được in tại nhà in Tân Dân, số 93 Hàng Bông, Hà Nội, bán giá 20 xu. Tiếp theo là đến các báo hiện có thời bấy giờ như Phong Hóa, Ngày Nay, Thần Chung, Tiếng Dân, Tiểu thuyết thứ Bảy v.v.
Báo Tết thời trước thường ra từ khoảng sau ngày đưa Ông Táo, 23 tháng Chạp cho đến 28 tháng Chạp. Khác với bây giờ, báo Tết được ra sớm trước Tết cả tháng có khi tháng rưỡi, người xem… được xem sớm và lai rai đến trước 23 tháng Chạp.
Nội dung báo Tết luôn phải có các mục: Thư chúc Tết của tòa soạn và tri ân độc giả, Ôn cố tri tân, Sớ Táo quân, Tử vi trọn năm, đặc biệt là năm con giáp gì thì có nhiều bài viết về con giáp đó của năm, cùng những sự kiện đặc biệt có liên quan. Ví dụ năm Hợi thì có bài viết về con heo, con lợn v.v. bên cạnh là những sáng tác văn, thơ, câu đối, giải trí, chuyện vui liên quan đến con giáp. Là báo Tết nên nội dung các tờ báo Tết thường phong phú, vui tươi, phù hợp với không khí “vui Tết” và tránh đăng các bài viết tiêu cực, buồn chán!
Ở miền Nam trước 1975, báo Tết thường gọi chung là Giai Phẩm Xuân, tất cả các báo ngày, đặc san như Tuần báo, Bán nguyệt san, Nguyệt san đều có ấn phẩm xuân. Đặc biệt là các trường học từ Trung học đến Đại học đều có các “Giai phẩm xuân” do thầy cô và sinh viên, học sinh của trường thực hiện rất phong phú, đa dạng. Các ấn phẩm này được bán trong nội bộ hay các trường bạn. Tiền thu được đem vào quỹ “Cây mùa xuân” giúp các bạn học sinh hay gia đình nghèo có cơ hội vui xuân đón Tết. Nhiều trường Đại học như Văn Khoa, Vạn Hạnh, Sư Phạm và các trường Trung học lớn ở Sài Gòn như Petrus Ký, Gia Long, Chu Văn An, Trưng Vương… đều có những Giai Phẩm Xuân rất đặc sắc và phẩm chất không kém gì các báo chuyên nghiệp!
Bìa báo Xuân “Phụ Nữ Tân Văn” năm 1934
oOo
Mùa báo Tết hết sôi động trước ngày đưa Ông Táo về trời. Người muốn sưu tầm, tìm mua báo Tết đã gom thật nhiều báo Tết, dư sức đọc cho đến ngày… hạ nêu vẫn chưa hết, và tiếp tục cho một mùa báo mới ở năm sau…
Bước vào những năm cuối của thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21, khi kỹ thuật mới phát triển bằng nhiều hình thức mới như “báo hình”, “báo nói”, Internet như các trang Web, Blog, và Facebook, Youtube, Tiktok… khiến báo in dần dần…ít độc giả và thu hẹp lại, tuy nhiên một số tờ báo phát hành ở hải ngoại vẫn giữ lệ in báo Tết, đặc san Xuân. Cali có Người Việt, Việt Báo… Texas, Georgia, Florida có báo Trẻ, Thời Báo Kinh Tế, ở Đức có Người Việt, Hương Việt, Đông Âu có Người Việt Xa Quê, ở Séc có Hương Sen v.v.
Người Việt xa quê, thường ngày, tìm đọc, lướt qua tờ báo, dù nhật trình, hay tuần báo, nguyệt san, đều như cảm thấy hương vị quê nhà đẫm trong từng trang. Mỗi khi cái “Tết ta’ gần kề, cầm trên tay tờ báo Tết, Giai Phẩm Xuân, màu sắc bắt mắt, trình bày độc đáo và thơm mùi mực in thì không khỏi bồi hồi xúc động, và rưng rưng nhớ mùi trầm, nhang khói cúng tổ tiên, ông bà, cha mẹ…
Người Việt ly hương nơi xứ người không có được những ngày nghỉ Tết trọn vẹn, vẫn tất bật với công việc giữa mùa đông tuyết trắng hay cái giá lạnh bủa vây, thì báo Tết vẫn là một góc ấm áp của tâm hồn, một phần ký ức không thể vắng bóng trong những ngày đầu năm mới. Giữa nơi xa xôi cách quê nhà nửa vòng trái đất, tờ báo Tết không chỉ là những trang chữ, mà còn là nhịp cầu nối quá khứ và hiện tại, là hơi thở của quê hương len lỏi trong từng mạch máu, giúp lòng người viễn xứ tìm lại dư âm thân thuộc của những mùa xuân năm cũ.
Nam Phong: tờ báo Xuân đầu tiên ở Việt Nam.
Một quầy báo ở Việt Nam (ảnh Ben Tran)
THV
