Trong văn hóa Việt Nam, không có thời khắc nào mang ý nghĩa sâu đậm như Tết. Nhắc đến Tết là nhắc đến sự khởi đầu, sum họp và tái sinh của cả con người lẫn thiên nhiên. Nhưng Tết là gì, và vì sao Tết Nguyên Đán lại giữ vị trí trung tâm giữa rất nhiều cái Tết trong năm?
Trước hết, Tết là cách đọc chệch của chữ “Tiết” trong Hán văn, vốn chỉ các mốc thời gian quan trọng trong năm, gắn liền với chu kỳ vận hành của trời đất. Nông lịch phương Đông chia năm thành 24 tiết khí như Lập Xuân, Hạ Chí, Thu Phân… Mỗi “tiết” đánh dấu một chuyển biến của khí hậu và mùa vụ. Chữ “Tiết” khi đi vào đời sống dân gian Việt Nam, theo thời gian, đã được Việt hóa thành “Tết”, dùng để chỉ những dịp lễ mang dấu mốc thời gian và lễ hội cộng đồng.
Chính vì vậy, Việt Nam có nhiều Tết: Tết Đoan Ngọ (diệt sâu bọ, giữa năm), Tết Trung Thu (trăng rằm tháng Tám), Tết Hàn Thực, Tết Thượng Nguyên… Mỗi Tết có một ý nghĩa sinh hoạt, tín ngưỡng hoặc mùa vụ cụ thể. Tuy nhiên, trong tất cả các Tết ấy, Tết Nguyên Đán vẫn là quan trọng nhất, bởi đây không chỉ là một “tiết” trong năm, mà là sự mở đầu của toàn bộ chu kỳ thời gian mới.
Tên gọi “Nguyên Đán” tự nó đã hàm chứa ý nghĩa đặc biệt. Chữ “Nguyên” nghĩa là bắt đầu, là gốc rễ, là cái đầu tiên. Chữ “Đán” chỉ buổi sớm mai, khi mặt trời vừa nhô lên khỏi đường chân trời. Ghép chung lại, “Nguyên Đán” có thể hiểu là buổi sáng đầu tiên của năm mới, khoảnh khắc khởi nguyên khi trời đất và con người cùng bước sang một vòng tuần hoàn mới. Vì thế, Tết Nguyên Đán không chỉ là ngày đầu năm theo âm lịch, mà còn là biểu tượng của sự tái sinh, đổi mới và hy vọng.
Từ ý nghĩa ấy, Tết Nguyên Đán trở thành trục thời gian của người Việt. Mọi việc lớn nhỏ trong năm đều được quy chiếu quanh Tết: “ăn Tết”, “qua Tết”, “sau Tết”. Tết là dịp con cháu trở về nhà, là lúc bàn thờ tổ tiên được chăm chút nhất, là thời điểm con người tạm gác lo toan để hướng về nguồn cội. Những phong tục như dọn dẹp nhà cửa, gói bánh chưng, chúc Tết, lì xì… không chỉ mang tính nghi lễ mà còn thể hiện khát vọng về một năm mới an lành, thuận hòa và no ấm.
Trong xã hội hiện đại, Tết có thể đã thay đổi về hình thức, nhưng giá trị cốt lõi vẫn còn nguyên vẹn. Tết vẫn là khoảnh khắc con người Việt Nam làm mới mối quan hệ với gia đình, với cộng đồng và với chính mình. Giữa dòng chảy nhanh của đời sống, Tết Nguyên Đán vẫn là điểm tựa tinh thần, nhắc nhở mỗi người về nguồn gốc, về thời gian và về ý nghĩa của sự khởi đầu.
