Hồi cuối tháng 1 vừa qua, Tối cao Pháp viện Panama đã đưa ra phán quyết hủy bỏ hợp đồng của công ty CK Hutchison có trụ sở tại Hồng Kông để vận hành hai bến cảng ở hai đầu kênh đào Panama. Phán quyết này gây ra những tác động lan rộng đến ngành vận tải đường biển toàn cầu và cả địa chính trị, làm phức tạp thêm thỏa thuận mua bán cảng trị giá $23 tỷ giữa CK Hutchison và công ty đầu tư BlackRock của Hoa Kỳ, và làm gia tăng thêm sự cạnh tranh giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc ở khu vực Tây bán cầu.
Phán quyết này buộc Hutchison phải rời khỏi hai cảng có vị trí chiến lược ở kênh đào và giáng một đòn khá nặng đối với ảnh hưởng của Bắc Kinh trong khu vực. Phán quyết cũng mang lại cho Tổng thống Trump một chiến thắng mang tính biểu tượng trong khi Washington tìm cách gây áp lực lên các đồng minh và đối tác trong khu vực để kiềm chế sự xâm lấn của Trung Quốc vào trong các cơ sở hạ tầng quan trọng.
Tối cao pháp viện cho biết các điều khoản cấp phép được trao cho công ty CK Hutchison vào năm 2021 là vi phạm hiến pháp của Panama. Việc chấm dứt giấy phép của Hutchison để vận hành các cảng Balboa ở bờ biển Thái Bình Dương và Cristóbal ở phía Đại Tây Dương cũng đã làm đảo lộn kế hoạch bán hơn 40 cảng trên toàn cầu của công ty cho BlackRock và Mediterranean Shipping Co. Hai cảng bốc dỡ hàng ở Panama là những tài sản trị giá cao nhất trong thỏa thuận mua bán nói trên.
Tác động của phán quyết
Hai bến cảng do Hutchison quản lý không thuộc hệ thống kênh đào Panama, và phán quyết của tòa án không ảnh hưởng đến hoạt động của tuyến đường thủy này.
Kể từ cuối năm 1999, chiếu theo bản hiệp ước 1977, Hoa Kỳ hoàn toàn trao quyền kiểm soát kênh đào cho Panama, trong đó có điều khoản cấm sự tham gia của các chính phủ nước ngoài hoặc các công ty nhà nước. Ít nhất 5% tổng số thương mại toàn cầu đi qua tuyến đường thủy này, và theo hiệp ước, tàu thuyền từ tất cả các quốc gia đều được phép đi qua. Hoa Kỳ và Trung Quốc là hai quốc gia sử dụng kênh đào này nhiều nhất.
Hai cảng bốc dỡ hàng nằm ở lối vào của tuyến đường thủy, vị trí cận kề này từ lâu đã làm tăng thêm tầm quan trọng chiến lược của chúng mặc dù được tách biệt và không nằm trong hệ thống hoạt động của kênh đào. Cơ quan quản lý cảng của chính phủ Panama, là đơn vị giám sát hai cảng này, cho biết sau khi có phán quyết của tòa rằng họ đã thực hiện kế hoạch chuyển đổi để bảo đảm sự liên tục hoạt động tại hai cảng. Sau khi giấy phép của Hutchison chính thức bị thu hồi, họ sẽ thuê APM Terminals, một đơn vị của công ty vận tải đường biển A.P. Moller-Maersk, để tạm thời quản lý hai cơ sở này.
Theo luật, Hutchison không thể kháng cáo phán quyết của tối cao pháp viện, nhưng họ có thể yêu cầu tòa làm rõ thêm một số điểm, và điều này có thể làm trì hoãn việc chấm dứt giấy phép hoạt động một cách chính thức. Hutchison cho rằng quyết định này đã làm suy yếu môi trường hoạt động kinh doanh của Panama. Trong khi phát ngôn nhân Bộ Ngoại giao Trung Quốc tuyên bố sẽ bảo vệ quyền lợi của quốc gia.
Thương vụ nhằm mua lại hệ thống bến cảng toàn cầu của Hutchison vốn đã gặp trở ngại ngay sau khi đạt được thỏa thuận do việc chính quyền Trung Quốc đe dọa sẽ ngăn chặn giao dịch này nếu công ty vận tải đường biển nhà nước Trung Quốc là Cosco không được thêm vào với tư cách là đối tác bình đẳng và có quyền phủ quyết. Điều này cho thấy chính quyền Trung Quốc cũng nhận thấy vị trí quan trọng của hai cảng Balboa và Cristóbal.
Tuy nhiên, việc loại bỏ hai cảng bốc dỡ hàng ở Panama khỏi giao dịch có thể làm giảm sức ảnh hưởng của Bắc Kinh đối với toàn bộ thương vụ, tạo điều kiện thuận lợi cho việc bán các bến cảng còn lại, vốn ít nhạy cảm về mặt chính trị hơn.
Thất bại ngoại giao đối với Trung Quốc
Quyết định nói trên của tòa án làm gia tăng thêm áp lực lên Trung Quốc ở khu vực Tây bán cầu và cho thấy chính phủ của các quốc gia khác trong vùng có thể cần phải xem xét lại mối quan hệ của họ với nền kinh tế lớn thứ nhì thế giới trong thời gian khi ông Trump còn đang nắm quyền.
Trong những năm gần đây, Trung Quốc đã nổi lên là đối tác thương mại lớn nhất của hầu hết các quốc gia ở châu Mỹ Latinh và là nguồn tài trợ cho một số cơ sở hạ tầng quan trọng, trong đó bao gồm bến cảng và đường sắt, là những khoản đầu tư hiện đang phải đối mặt với sự giám sát về mặt chính trị và an ninh một cách chặt chẽ hơn. Ví dụ, ở Venezuela, các công ty sản xuất dầu của Trung Quốc đã giành được chỗ đứng khá vững vàng bằng cách liên kết chính trị với chế độ độc tài của Hugo Chávez và Nicolás Maduro, nhưng họ hiện đang đối mặt với tương lai bất định trong khi chính quyền Trump nắm quyền kiểm soát lĩnh vực này sau khi Maduro bị Hoa Kỳ bắt giữ.
Hai bến cảng ở Panama dường như không mang lại cho Bắc Kinh nhiều lợi ích về mặt chính trị hay tài chính. Không giống như các công ty thuộc sở hữu nhà nước Trung Quốc, Hutchison từ lâu đã được điều hành như một doanh nghiệp phương Tây, với lợi nhuận là mục đích quan trọng nhất. Hoạt động của công ty này ở Panama trước đây do một người Anh điều hành. Người nắm giữ cổ phần lớn nhất của Hutchison là ông Lý Gia Thành (Li Ka-shing), 97 tuổi, đôi khi có mối quan hệ căng thẳng với Bắc Kinh, đặc biệt kể từ khi Tập Cận Bình lên nắm quyền lãnh đạo Trung Quốc vào năm 2012.
Tuy nhiên, việc loại bỏ công ty điều hành bến cảng có gốc gác Hồng Kông này cho thấy áp lực của Hoa Kỳ đối với một quốc gia nhỏ có thể làm lung lay các hoạt động kinh doanh được cho ít nhiều có liên quan đến tầm ảnh hưởng của nhà nước Trung Quốc. Quyết định của tòa án được đưa ra sau khi Panama rút chân ra khỏi chương trình Nhất đới Nhất lộ của Trung Quốc vào năm ngoái – thêm một thất bại ngoại giao khác.
Thắng lợi cho người dân Panama
Phán quyết của tòa án cũng là một thắng lợi cho người dân Panama. Việc thiếu niềm tin vào các chính trị gia từ lâu đã làm dấy lên những đồn đoán ở Panama rằng đã có những điều khuất tất xảy ra giữa công ty Hồng Kông và chính phủ Panama kể từ năm 1997, khi các hợp đồng nhượng quyền điều hành được trao lần đầu tiên.
Những tin đồn đó được cho là không có căn cứ và chính phủ đã gia hạn các hợp đồng nhượng quyền, bắt đầu từ năm 2023, thêm 25 năm nữa. Nhưng báo cáo kiểm toán vào tháng 4 năm 2025 của cơ quan kiểm toán Panama đã phát hiện ra một số chi tiết bất thường – trong đó có cáo buộc Hutchison không thanh toán một số khoản chi phí – và việc này có thể đã khiến Panama thiệt hại hàng trăm triệu Mỹ kim. Công ty Hutchison đã bác bỏ những phát hiện của các nhân viên kiểm toán. Tuy nhiên, nếu phán quyết gần đây của tối cao pháp viện buộc chính phủ phải minh bạch hơn trong các giao dịch, thì đó cũng là một tin tốt cho quốc gia này.
VH
