Đảo Greenland một lần nữa trở thành đề tài nóng sau khi Tổng thống Donald Trump gây áp lực để đòi mua lại hòn đảo này. Trên thực tế, Hoa Kỳ không cần phải mua lại mà chỉ cần đạt được thỏa thuận hợp tác giống như Hoa Kỳ hiện đang có với một số đảo quốc ở Thái Bình Dương – vừa không gây bất hòa mà vẫn mang lại lợi ích cho cả hai bên.
Trong 40 năm qua, Hoa Kỳ đã viện trợ hàng tỷ Mỹ kim cho 3 đảo quốc xa xôi ở Thái Bình Dương. Đổi lại, Hoa Kỳ có được quyền tiếp cận với các địa điểm quân sự quan trọng trong khu vực mà Washington hiện đang cạnh tranh ảnh hưởng với Bắc Kinh.
Các giới chức Hoa Kỳ có đưa ra ý tưởng thực hiện một thỏa thuận tương tự, được gọi là hiệp ước liên kết tự do, đối với Greenland, hòn đảo thuộc quyền kiểm soát của Đan Mạch mà Tổng thống Trump nói rằng ông muốn mua lại vì mục đích an ninh quốc gia.
Một số cựu giới chức Hoa Kỳ và phân tích gia cho rằng trở ngại chính không phải là liệu mô hình này có khả thi hay không, mà là liệu người dân Greenland có muốn một thỏa thuận như vậy hay không. Hiện tại, các nhà lãnh đạo Greenland cho biết họ muốn tiếp tục ở lại dưới sự bảo trợ của Đan Mạch, và các cuộc thăm dò cho thấy hầu hết người dân Greenland không muốn sáp nhập với Hoa Kỳ.
Bối cảnh
Diện tích của Greenland dường như không phải là vấn đề. Dân số của Greenland chỉ khoảng 57,000 người, ít hơn so với Liên bang Micronesia, một trong những quốc gia quần đảo liên kết tự do ở Thái Bình Dương, mà theo báo cáo của Ngân hàng Phát triển Châu Á, dựa trên một cuộc điều tra dân số gần đây, là khoảng 73,000 người. Mặc dù bao gồm nhiều hòn đảo nhỏ, vùng đặc quyền kinh tế của Micronesia lại lớn hơn Greenland vì nó trải rộng trên một vùng biển rộng lớn.
Micronesia và hai quốc gia liên kết tự do khác, là Quần đảo Marshall và Palau, về mặt kỹ thuật là các quốc gia độc lập nhưng đã có các thỏa thuận riêng qua đàm phán với Hoa Kỳ. Họ nhận được hỗ trợ kinh tế từ Hoa Kỳ và được tiếp cận một số chương trình xã hội của chính phủ liên bang. Công dân của họ có thể sống và làm việc tại Hoa Kỳ và gia nhập quân đội Hoa Kỳ. Đổi lại, Washington chịu trách nhiệm về quốc phòng.
Các thỏa thuận này đã giúp thúc đẩy nền kinh tế của các quốc gia quần đảo và bảo toàn quyền tiếp cận quân sự độc quyền của Hoa Kỳ đối với các hòn đảo này. Theo một thống kê từ Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội, Hoa Kỳ đã cung cấp hơn $6 tỷ cho 3 quốc gia này cho đến năm tài chính 2023. Thêm $7.1 tỷ nữa sẽ được cung cấp trong 20 năm tiếp theo, theo thỏa thuận gia hạn các điều khoản kinh tế đã được quốc hội Hoa Kỳ phê chuẩn vào năm 2024.
Về mặt quân sự, Hoa Kỳ đang xây dựng hệ thống radar ở Palau, vận hành một hệ thống bắn hỏa tiễn ở Quần đảo Marshall và đang nâng cấp cơ sở hạ tầng ở Micronesia.
Thử thách
Tuy nhiên, không hẳn là mọi việc đều diễn ra suôn sẻ. Trong vòng đàm phán mới đây nhất để gia hạn các thỏa thuận, căng thẳng đã nảy sinh xung quanh vấn đề chi phí cho sở bưu điện Hoa Kỳ, là cơ quan hiện đang hoạt động tại các quần đảo, và liệu quần đảo Marshall có nên được nhận thêm viện trợ để bù lại cho những hậu quả kéo dài của các vụ thử hạt nhân thời chiến tranh lạnh hay không.
Những nỗ lực để cải thiện dịch vụ cho các cựu chiến binh quân đội Hoa Kỳ ở 3 quốc gia này cũng gặp một vài khó khăn. Một quỹ tín thác (trust fund) để giúp đỡ những người dân sống trên đảo phải bị di dời chỗ ở do các vụ thử hạt nhân của Hoa Kỳ đã bị các nhà lãnh đạo địa phương sử dụng hết mà không nêu rõ lý do khiến gây ra một số thắc mắc từ các nhà lập pháp Hoa Kỳ. Và quyền được phép di cư đến Hoa Kỳ đã khiến cho tỷ lệ di dân đến từ khu vực này tăng lên nhanh chóng – hiện có khoảng 94,000 công dân của 3 đảo quốc này đang sống ở Hoa Kỳ, bao gồm cả trẻ em sinh ra ở Mỹ.
Một số chuyên gia chỉ ra rằng bối cảnh chính trị cho một thỏa thuận với Greenland khác với bối cảnh ở khu vực Thái Bình Dương. Cộng đồng quốc tế, thông qua Liên Hợp Quốc, đã đặt các quần đảo này dưới sự quản lý của Hoa Kỳ sau Thế chiến thứ hai. Nhiều thập niên sau đó, các quốc gia này đã bỏ phiếu trong các cuộc trưng cầu dân ý để ký kết các thỏa thuận với Hoa Kỳ.
Hiện nay, Đan Mạch, một đồng minh của Hoa Kỳ và là thành viên sáng lập của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), là quốc gia giám sát quốc phòng của Greenland và cung cấp nguồn tài trợ đáng kể cho hòn đảo này. Trong khi đó Hoa Kỳ cũng đã được quyền đặt căn cứ và đóng quân ở Greenland.
Áp lực từ Trung Quốc
Các thỏa thuận hợp tác có thể là con dao hai lưỡi. Việc có mối quan hệ mật thiết với Hoa Kỳ khiến các hòn đảo dễ trở thành mục tiêu của các hoạt động gây ảnh hưởng của Bắc Kinh, vốn sử dụng các chiến thuật kiểu úp mở nửa thực nửa hư thay vì là các hành động quân sự công khai. Các hoạt động đánh bắt cá bất hợp pháp và việc theo dõi hoạt động hàng hải của Trung Quốc ở trong khu vực đã trở thành một vấn đề từ mấy năm nay.
Đó có thể là vấn đề cần phải cân nhắc đối với Greenland nếu hòn đảo này xích lại gần với Washington hơn.
Theo ý kiến của nhà nghiên cứu Mihai Sora thuộc Viện Lowy thì vấn đề quan hệ hợp tác tự do nếu đạt được có thể làm leo thang thêm cuộc cạnh tranh chiến lược giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc, hoặc giữa Hoa Kỳ và Nga. Nó có thể đóng vai trò là yếu tố gây căng thẳng trong bối cảnh châu Âu vốn đã khá căng thẳng.
Tại đảo Palau, các giới chức địa phương đã lên tiếng cảnh báo về những nỗ lực gây ảnh hưởng của Trung Quốc và hoạt động của tổ chức tội phạm có liên quan đến công dân Trung Quốc. Họ còn cho biết một số nhóm lợi ích do Trung Quốc lập ra đang thuê đất gần các địa điểm quân sự của Hoa Kỳ. Trung Quốc cũng đã sử dụng thương mại như một công cụ cưỡng chế, đôi khi bất ngờ ngưng dòng khách du lịch Trung Quốc đến đảo, để gây áp lực buộc quốc gia mà nền kinh tế phụ thuộc một phần lớn vào dịch vụ du lịch này phải chấm dứt việc công nhận Đài Loan.
Liên kết tự do là điều khả thi
Mặc dù có những thử thách như nói ở trên, Tổng thống Surangel Whipps Jr. của Palau cho biết nhiều người dân Palau hài lòng với thỏa thuận liên kết tự do. Là một quốc gia nhỏ bé với dân số khoảng 18,000 người, Palau cần sự giúp đỡ để cung cấp các dịch vụ như giáo dục, chăm sóc sức khỏe và cơ sở hạ tầng cho người dân. Và xét về vị trí chiến lược của Palau, các cường quốc toàn cầu sẽ quan tâm đến Palau bất kể đảo quốc này có muốn hay không và do đó một thỏa thuận liên kết sẽ có lợi cho cả hai bên.
Một trở ngại trong việc thuyết phục Greenland ký kết thỏa thuận liên kết tự do có thể là do cách tiếp cận có nhiều phần thách thức của Tổng thống Trump. Lời phát biểu của ông về việc Hoa Kỳ không loại bỏ biện pháp quân sự để giành lấy Greenland nếu không mua được có thể chỉ là một chiến thuật đàm phán. Tại Diễn đàn Hợp tác Kinh tế ở Davos, Thụy Sĩ, ông Trump đã dịu giọng và tuyên bố Hoa Kỳ sẽ không gửi quân đội tới.
Hoa Kỳ và các đảo quốc Thái Bình Dương mặc dù có những bất đồng trong các cuộc đàm phán về hiệp ước gần đây, nhưng cuối cùng vẫn vượt qua và đạt được thành công. Vấn đề Greenland và hiệp ước liên kết tự do cũng có thể thực hiện được mà không cần phải gây áp lực với bất kỳ ai.
VH
