Có những lúc người ta không thương vì người khác đáng thương, mà tỏ vẻ thương người vì chính mình cần được nhìn nhận là người tử tế. Bởi vậy mới có những “Phật online”, chuyên nhảy xổ vào ban phát lòng thương bằng chữ, rồi ép thiên hạ phải tử tế theo cách mình vẽ ra. Thấy người ta ăn ngon mặc đẹp thì hỏi sao không đem tiền ấy làm từ thiện. Thấy những kẻ ác cùng trời thì hỏi sao không cho họ một cơ hội làm lại. Làm lại cái ác hay sao?
Một ví dụ cho “Phật online” – Nguồn: Facebook
Rạng sáng ngày 3-9-2026, ở Đồng Nai, Nguyễn Đức Anh, 21 tuổi, mang dao tìm giết người yêu cũ. Không vào được nhà cô gái, gã trèo sang nhà hàng xóm của người yêu cũ, vung dao chém gục người chồng, rồi tước đi sinh mạng của người vợ cùng 2 đứa trẻ, đứa lớn 11 tuổi, đứa nhỏ mới hơn 1 tuổi. Án tử hình giáng xuống là lẽ dĩ nhiên. Vậy mà chỉ một cái ngoái đầu tìm người thân chốn công đường của kẻ thủ ác, một số người bỗng dưng bủn rủn tâm can. Những lời xót xa cho tuổi trẻ, những lời xin một nẻo hoàn lương lại nổi lên. Rồi cả cái lý lẽ nghe qua tưởng nhân từ: người chết cũng đâu sống lại được.
Nghe mà lạnh toát sống lưng. 3 nấm mồ oan khuất, một người chồng người cha sống không bằng chết, một gia đình nát tan tành, ấy vậy mà người ta sẵn sàng ném công lý vào sọt rác chỉ vì một giọt nước mắt muộn màng của kẻ sát nhân. Người ta xin cho gã một ngày mai, còn 2 đứa trẻ nằm dưới ba tấc đất kia, ai trả lại cho chúng cái quyền được cất tiếng khóc đòi ăn vào sáng ngày mai?
Tôi hay coi những bộ phim Mỹ về các vụ sát nhân, sát nhân hàng loạt có thật. Phim thường lần về quá khứ của hung thủ, kể những bi kịch gia đình, những năm tháng bị bỏ mặc, những sai lầm trong cách nuôi dạy… Những chuyện ấy đáng được kể, để người làm cha mẹ biết mà tránh, để người lớn đừng tiếp tục làm khổ những đứa trẻ. Nhưng từ đó mà đem tuổi thơ bất hạnh ra bào chữa cho tội ác thì tôi không thuận. Một người có thể từng là nạn nhân, rồi về sau trở thành thủ phạm; nhưng những đau đớn họ từng chịu không xóa được những đau đớn họ gây ra. Cha mẹ họ đã sai thế nào, cũng đâu thể bắt một gia đình khác đem sinh mạng ra trả. Tuổi trẻ ư? Cha mẹ vô tâm ư? Lăn lộn vào đời sớm ư? Xã hội vùi dập ư? Vậy đứa trẻ Du Uyên mồ côi năm nào cũng có quyền đi giết người hay sao? Nếu nghịch cảnh là cái phao cứu sinh cho kẻ gây tội ác, thì người cầm phím đây cũng có quyền tới nhà một “Phật online” nào đó thảm sát, rồi viện tuổi thơ bất hạnh của mình để xin một cơ hội “làm lại” (với một “Phật online” khác) ư?
Cùng thời điểm này, ở trời Tây, ngày 10-10-2026, tại công viên động vật Yorkshire ở nước Anh, một người đàn ông đi vào chuồng cọp và bị con cọp Amur tên Altai tấn công, tử vong. Sau đó, nhiều cuộc tranh cãi khắp thế giới đã xảy ra. Có nhiều người cho rằng con vật phải bị đem đi “tế thần”, giết chết vì đã giết người (nhiều người ở Việt Nam cũng cho là vậy). Nhiều người khác lại cho rằng con cọp không có lỗi, lỗi ở những người quản lý và người đàn ông xông vào chuồng (nếu ông ta có bệnh thì người giám hộ ông ta phải chịu trách nhiệm). Ban quản lý sở thú đã lên tiếng: Altai vẫn an toàn và sẽ không bị cho chết vì vụ này.
Video “câu like vui vẻ” mấy giây của 2 cô gái Việt Nam – Nguồn: Facebook
Một con thú bị đem về từ nơi sơn dã, hành xử theo bản năng hoang dã trong chính lãnh thổ nhỏ của nó thì bị soi xét. Còn một con người – thứ sinh vật ngạo nghễ tự xưng là chúa tể muôn loài, có thừa lý trí để biết nhát dao đâm xuống là máu tuôn – thì lại được trao cho sự tha thứ từ những kẻ không nhận được một nhát dao nào.
Cái sự nhập nhằng ấy, ở trong nước thì bẻ cong công lý bằng “lòng thương online”, còn ra nước ngoài thì che đậy thói hư tật xấu bằng tấm áo “nghĩa tình đồng bào”. Bênh một người vì thấy tội “người mình”, bỏ qua một nhóm người vì “cùng xứ”, rồi coi mọi lời phê phán là sự xúc phạm đồng bào. Còn ai thấy xấu hổ vì những chuyện ấy mà lên tiếng thì bị chụp ngay cái nón “tự nhục”, “cali”, “phản động”…
Không hiểu tại sao, đa số người Việt rất khoái đứng trên cao mà phán xét thiên hạ. Thấy khách du lịch Tàu ăn to nói lớn, ta trề môi chê bai. Ngó sang Thái Lan, chép miệng phán họ cũng sàn sàn cỡ mình. Nghe ai nói qua Mã Lai chơi, liền liếc xéo “nó nghèo hơn vùng quê Việt Nam”; Tân Gia Ba dẫu giàu nứt đố đổ vách vẫn bị chê là cái đảo quốc chút xíu thua quận 1, Sài Gòn. Có một vlogger người Việt nổi tiếng vì đi gần 200 nước trên thế giới, tới nước tư bản nào cũng ráng tìm ra “góc khuất hủ bại” cho bằng được. Có lẽ như vậy mới thấy an lòng?! Đoạn trường thay, đến khi kiều dân xứ mình mang chuông đi đánh xứ người, chẳng thấy tiếng ngân vang đâu, toàn ong ong bên tai tiếng thở dài ngao ngán. Cắm mắt cắm mũi leo bậc thang danh giá ảo, tới khi bị người bản xứ ném cho cái nhìn hình viên đạn qua màu của cuốn hộ chiếu, mới thấy cái “tự hào dân tộc” nó đắng nghét ở đầu môi, hỡi những cánh tay quơ quơ cờ đỏ ở xứ người có lúc nào run run không?
Hãy thử nhìn lại cái biên niên sử của những chuyến đi không ngày về, để thấy cái giá của việc sợ “tự nhục” thay vì biết “tự nhục”.
Năm 2018, đài Úc phanh phui cả một đường dây người Việt dùng visa du học sinh để sang… trồng cần sa. Một chữ bẻ đôi chưa kịp nhét vào đầu, họ đã thoăn thoắt chui rúc vào những căn nhà trồng cỏ, thu hoạch tiền mặt. Cùng năm đó, cõi Đài Bắc tá hỏa khi 152 mạng người Việt trong một đoàn du lịch bất thình lình “bốc hơi” không sủi tăm ngay sau khi qua ải hải quan. Hậu quả? Đài Loan đóng sập cửa, hủy luôn thị thực của hàng trăm người đi sau. Kẻ đi trước ăn vụng, người đi sau chưa kịp xơ múi gì đã phải è cổ chịu đòn. Nhật Bản, Sách trắng tội phạm công bố năm 2025 điểm mặt chỉ tên tội phạm người Việt chễm chệ chiếm ngôi đầu bảng trong nhóm ngoại kiều. Những vụ “thó đồ” siêu thị được tổ chức theo kiểu “đánh hàng sỉ” xuyên quốc gia. Tôi không muốn nhắc lại vì chỉ cần bạn muốn tìm hiểu, sẽ thấy sự “giữ chuỗi” bền bỉ của tội phạm người Việt ở Nhật, mỗi tuần đều được gọi tên…
Vlogger Lại Ngứa Chân rất thích Bắc Triều Tiên, nhưng có vẻ không ưa Hàn Quốc bằng – Nguồn: Facebook
Sang đến Đại Hàn từ 10 năm trước kéo dài tới tận năm nay – 2026, kịch bản “du học sinh tàng hình” lặp lại đều như băm thịt. Cả trăm người đồng loạt mất tích khỏi lớp học tiếng Hàn. Xin giấy gọi nhập học, đóng mớ tiền chứng minh tài chính đàng hoàng, nhưng chân vừa chạm xứ củ sâm là vứt sách vở, sắm sửa đi chạy xe giao hàng chui. Các trung tâm tư vấn du học ở Việt Nam dám công khai treo đầu dê bán thịt chó: xúi học sinh sang Hàn chạy việc cấm để ôm về cả trăm rưỡi triệu mỗi tháng. Bạn có biết, người Việt cũng vinh dự đứng “top” về người ở bất hợp pháp và tội phạm nước ngoài tại Hàn Quốc?
Cái xấu trần trụi đã đành, cái sự ngu ngốc thiếu ý thức lại càng làm mủn nát thêm danh dự cộng đồng. Mới đây thôi, cái clip em gái người Việt làm trong bếp quán Hàn, cười hơ hớ chuyện nhà hàng 2 bạn này làm việc nấu cá chết đã lâu, có nhớt xanh cho khách ăn, rồi nhại dáng vẻ thưởng thức của thực khách bản xứ bằng chính tiếng mẹ đẻ của họ. Sau khi được lên tivi và lên các trang mạng, cảnh sát Hàn Quốc cũng vào cuộc điều tra, 2 cô gái đăng bài bằng tiếng Hàn nói rằng chỉ đùa, cá không hư. Hai bạn đùa nhưng nhiều người Việt khóc. Chuyện thực phẩm ươn thối hay không đã có cảnh sát vạch rõ; riêng cái trò đem lòng tin của khách ra làm trò bỡn cợt ngay trong xó bếp xứ người, thì đã tự bít luôn lối của bản thân lẫn đồng bào. Dầu nhiều người thân quen của tôi bênh vực sự “ngây thơ” của 2 cô gái, nhưng tôi lại nghĩ ngược lại. Vì tôi biết sĩ diện người Hàn rất cao, cao một cách tiêu cực chứ không phải bình thường. Và, tuy người Hàn không đi kiện nhiều như người Mỹ, nhưng số vụ kiện mỗi năm của người Hàn không ít. Họ có hệ thống luật pháp, hệ thống bảo hiểm gắt gao, việc lấy cá hư giao cho nhân viên nước ngoài (người Việt) nấu cho khách là đánh cược tiền bạc, uy tín và việc làm ăn của cả quán để tiết kiệm chút tiền nguyên liệu, nếu thật thì thấy vô lý và không đáng chút nào.
Cay đắng nhất ở trần đời không phải là chuyện bị bắt quả tang khi đang làm bậy, mà là khi bạn sống ngay thẳng đàng hoàng nhưng vẫn bị túm áo lôi ra chịu trận. Sau vụ đó, nhiều quán xá xứ Hàn đã công khai treo bảng thông báo: Không nhận người Việt, thậm chí cho nhân viên Việt nghỉ việc ngang xương, vì thực khách cảm thấy khó chịu với nhân viên người Việt. Một chủ nhà hàng người Hàn từng lên video bênh vực việc tuyển các nhân viên phục vụ người Việt cách đây vài tháng, cũng đã xóa video và nói thất vọng với người Việt…
Thằng ăn cắp có khi đã cao chạy xa bay, ôm mớ tiền tẩu tán về quê mở tiệc linh đình “vinh quy bái tổ”. Còn người ở lại gánh nghiệp là ai? Là những cô cậu du học sinh, sau ngày dài làm thêm lả người, mới và được hột cơm ở tiệm đã bị gã đàn ông bản xứ chỉ mặt chửi rủa, mạt sát, kêu hãy về nước mày đi. Những sinh viên cặm cụi, những người lao động chắt chiu từng đồng gửi về nuôi mẹ già, con mọn… Họ vẫn ở lại, vẫn bước vào lớp học, công xưởng, vẫn phải tự giới thiệu mình từ đâu tới. Họ phải gánh một món nợ không do mình vay, mang một vết nhơ không do mình bôi quẹt.
Bạn có nghĩ tới cảnh, một người trẻ Việt Nam ăn mặc tươm tất, hồ sơ hoàn hảo, hiên ngang bước vào phòng phỏng vấn xin việc hay thuê nhà ở nước ngoài. Nhưng ngồi cạnh họ trên chiếc ghế trống là bóng ma của “một người đồng hương ăn cắp/bỏ trốn”. Người tuyển dụng không nhìn ứng viên, mà nhìn chằm chằm vào cái bóng đó. Bạn có sợ, một ngày người Việt sẽ giống những người khách Tàu mà ta nhìn bằng nửa con mắt, những vị khách Ấn Độ mà ta nhíu mày nín thở khi đi ngang qua… Đừng đổ thừa cho cái nghèo. Cùng một hoàn cảnh trần ai ấy, hàng vạn người Việt vẫn đang sống nề nếp, giữ gìn danh dự cho chính mình trước và cho xứ sở sau.
Phải, tội ai, người ấy chịu. Luật pháp không bao giờ kết tội theo quốc tịch. Nhưng lãnh thổ của lòng thương và sự khoan dung của thiên hạ cũng đâu có vô tận như trên mạng.
DU
Bà Tám ở Sài Gòn
