Khi chán ngấy mớ ngôn từ bảnh tỏn, đạo đức giả của chánh trị gia, có người mệt mỏi tắt tivi, nhưng cũng có người hừng hực khí thế, lấy viết lấy giấy, lấy phím lấy chuột ra nêu lý lẽ.
Những “bại tướng” và mèo Larry ở dinh thự số 10 phố Downing – Nguồn: Reuters
Không phải làm nguyên thủ quốc gia lúc nào cũng nắm quyền sanh sát, đôi khi cái ghế sơn son đó thực chất là cái bia đỡ đạn khổng lồ cho thiên hạ trút giận. Người dân công khai nói thẳng họ chẳng ưa chính phủ, không ưa tổng thống, gọi đích danh tên cúng cơm ông bà lớn, đem hình nộm ra đốt, giăng biểu ngữ đòi từ chức, thậm chí dựng tiểu phẩm hài đặng bêu rếu. Sự bất đồng tồn tại công khai, hừng hực giữa thanh thiên bạch nhật. Có khi nhà cầm quyền xuống nước, có lúc xô xát ỏm tỏi, có người đi tù, có người từ kẻ phản biện thành kẻ lên thay ghế (và sau đó là thành cái bia đầy lỗ luôn)… Nhưng, luôn có nhưng, những tuồng tích sống động ấy, không phải ở Việt Nam.
Nước Mỹ, cái nôi ồn ào nghị trường, có bản hiến pháp bao đồng, bảo vệ cho bằng được quyền hội họp, in ấn và đặc quyền chế nhạo lãnh đạo. Lý lẽ của họ thiệt sòng phẳng: mấy ông có quyền chễm chệ trong Tòa Bạch Ốc, thì một cô Du Uyên ham ăn nhiều chuyện, hay một gã vô gia cư rách rưới bần hàn ngoài đường, tất thảy đều có quyền tụ tập la ó rằng họ chẳng muốn mấy ông ở trong đó, hãy ra kênh nước đen mà lãnh đạo ngao sò ốc hến. 47 đời tổng thống, kiếm một tổng thống có “kim bài miễn chửi” khó hơn mò kim đáy biển.
Cây xà lách của Daily Star tồn tại lâu hơn nhiệm kỳ của bà Liz Truss – Nguồn: Daily Star
Ngay cả George Washington (1789-1797), vị tổng thống đầu tiên và thuộc nhóm được kính trọng nhất, cũng bị báo chí đối lập công kích. Chính sách thuế rượu của ổng đụng tới bát cơm của dân chơi, tạo ra vụ bạo động Whiskey 1794. Hay như ông William Henry Harrison (1841), ngồi chưa nóng chỗ 31 ngày đã đi đứt, nhưng đâu thoát nạn “anti”. Lúc tranh cử, phe Dân chủ đã trét trấu vào mặt ổng bằng đủ thứ biệt danh khó nghe. Tới thời James Monroe (1817-1825), dù sử sách hay gọi là ‘Kỷ nguyên tình thương mến thương’ (Era of Good Feelings), sự yên ả ấy chỉ là một khoảng nghỉ ngắn của xung đột đảng phái chính trị, chứ nước Mỹ không biến thành “hội những người đồng ý với tổng thống”. Và mới nhất là Donald Trump, không chỉ khiến dân Mỹ mỏi tay cãi nhau, mà cả thế giới cũng làm mệt khi thấy hình ảnh, tin tức về ổng.
Âu châu cũng y chang. Từ thời Đệ Ngũ Cộng hòa Pháp 1958, điện Élysée chưa bao giờ vắng bóng đội ngũ biểu tình. Ở Anh Quốc, thủ tướng nào lên bậm bạp hứa hẹn rồi cũng trầy vi tróc vảy trước búa rìu dư luận. Kẻ duy nhứt bám trụ qua bao triều đại bão bùng tại số 10 Phố Downing (dinh thự của Thủ tướng Anh) mà vẫn được lòng dân tuyệt đối, chỉ có thể là Larry – con mèo mướp giữ chức “Trưởng quan Bắt chuột” (Chief Mouser to the Cabinet Office). Larry gia nhập số 10 Downing Street ngày 15-2-2011, dưới thời Thủ tướng David Cameron. Tính tới tháng 9-2026, Larry đã sống cùng 7 đời thủ tướng: David Cameron – Theresa May – Boris Johnson – Liz Truss – Rishi Sunak – Keir Starmer – Andy Burnham. Trong danh sách này, ê chề nhất cuộc chơi quyền lực chắc là bà Liz Truss – thủ tướng có nhiệm kỳ ngắn nhất lịch sử nước Anh, “hưởng dương” 49 ngày.
Dù chuyển văn phòng khỏi Nhà Xanh để tránh “lời nguyền Nhà Xanh”, cựu Tổng thống Hàn Quốc Yoon Suk-yeol vẫn bị “thất nghiệp” giữa chừng – Nguồn: AFP
Ngày 14-10-2022, giữa lúc chiếc ghế của Thủ tướng Liz Truss lung lay dữ dội, tờ báo mua một cây xà lách, đặt cạnh bức ảnh bà rồi hỏi: “Ai sẽ thọ hơn?” Tới ngày 20-10, sau bảy ngày livestream, bà Truss xin từ chức, trong khi cây xà lách vẫn còn xanh mơn mởn…
Xứ Á Đông với văn hóa mềm mại, e ấp, nhưng không phải dân nước nào ở đây cũng “hiền lành” với chính khách, có lẽ chỉ hiền lành vì không được phép làm dữ mà thôi. Như Nam Hàn, tuy thay “tủ lạnh” ít hơn Anh Quốc, nhưng cửa nhà tù, tòa án lại quen mặt tổng thống hơn số 10 Downing Street quen mặt thủ tướng.
Từ thời Roh Moo-hyun năm 2003 tới nay, 6 trào tổng thống liên tiếp chưa có ai hạ cánh trọn vẹn, vẻ vang. Kẻ dính vòng lao lý, người ra tòa, kẻ bị phế truất lôi cổ xộ khám. Chuyện dân tình đổ ra quảng trường gào tên đòi kéo tổng thống xuống đã thành đặc sản chánh trị. Cái ghế quyền lực ở Nhà Xanh coi mòi giống hệt ghế điện, chính Nhà Xanh cũng bị coi là chốn hung địa, có phong thủy xấu. Có lẽ vì vậy mà Tổng thống Yoon Suk Yeol (2022-2025), khi thắng cử, đã dọn hẳn văn phòng tổng thống khỏi Nhà Xanh sang Yongsan. Nhưng chưa đầy 3 năm sau ngày nhậm chức, ông vẫn bị phế truất, chỉ hơi hớp qua nửa nhiệm kỳ…
Người lập đảng “Con Gián Nhân Dân” (Cockroach Janata Party – CJP) ở Ấn Độ – Nguồn: AP Photo/Manish Swarup – Manish Swarup
Ở “hành tinh Ấn Độ”, nơi mấy ông mấy bà cà ri tạo ra vô vàn chuyện kinh thiên động địa vì dân vừa đông vừa có một hệ thống giai cấp thâm căn cố đế, vẫn xảy ra những cuộc đấu tranh thành công. Tháng 5-2026, Chánh án Tối cao Ấn Độ Surya Kant ví đám thanh niên thất nghiệp hay chê bai chánh phủ như lũ “gián” và “ký sinh trùng”. Ổng đâu dè sức mạnh của đám đông tự ái sẽ bùng nổ cỡ nào. Một du học sinh và chiến lược gia truyền thông tên là Abhijeet Dipke đã lấy ngay lời miệt thị đó thành lập luôn một đảng có tên: Đảng Gián Nhân Dân. Tưởng như chỉ là một trò châm biếm hỉ hả trên mạng, vậy mà bầy “gián” nổ tung thành phong trào khổng lồ, gom hàng triệu người. Họ khui luôn mấy ung nhọt rò rỉ đề thi, phơi bày bê bối giáo dục, rồi rần rần biểu tình suốt nhiều tuần đặng túm áo Bộ trưởng Giáo dục Dharmendra Pradhan. Ngày 25-7-2026, Bộ trưởng Giáo dục rụng đài thật, bị ném khỏi nghị trường. Thông qua mạng xã hội, nhiều trang tin trong nước ở Việt Nam gọi đây là “cách mạng màu”. Màu gì thì không rõ…
Không chỉ con người biểu tình chống con người. Tương lai không xa, có lẽ sẽ có nhiều chủng loài khác biểu tình chống con người – hoặc chính con người biểu tình chống loài khác, khi chúng cầm quyền. Mở đầu cho kỷ nguyên này chắc là vụ ngày 7-9-2026, ở Ba Lan. Khoảng 30 robot hình người và robot chó tụ tập trước Bộ Số hóa ở Warsaw, cầm cờ, quơ loa đòi chánh phủ làm luật AI đặng… bảo vệ chén cơm cho con người. Cuộc biểu tình do nhóm Democratism tổ chức nhằm mở cuộc tranh luận về nguy cơ máy móc thay thế lao động. Hài hước ở chỗ ông Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Bộ Kỹ thuật số (Bộ Số hóa) Krzysztof Gawkowski cũng đích thân ra đón tiếp và “đối thoại” với người cầm đầu binh đoàn sắt thép này – Grzegorz Kulis. Ở nơi mà cầm một vật phẩm của chế độ cũ cũng có thể bị gắn mác là phản động, tôi không biết tới kỷ nguyên nào mới thấy một ông “tủ lạnh” nói chuyện tử tế với người không cùng chính kiến…
Robot quê Trung Quốc trả lời phỏng vấn của giới truyền thông quốc tế trong sự kiện “30 robot xuống đường ở Ba Lan” – Nguồn: STRAIT TIMES
Nhưng không biết nên thấy chua chát hay ngọt ngào, khi trong đoàn biểu tình máy móc trên, một robot hình người Agibot A3 được “phân công” trả lời phỏng vấn của Hãng tin AFP. Và con này là hàng xuất xứ Trung Quốc, nơi mà ba cái trò biểu tình này bị cấm tiệt trong một nốt nhạc, nơi những người biểu tình chống chính phủ bị đàn áp bạo nhất và kín kẽ nhất. Không biết nên cười hay mếu vì một cỗ máy sinh ra từ nơi cấm ngôn luận, lại lặn lội sang tận phương Tây để… thực hành quyền dân chủ.
Nhân vô thập toàn, và tôi tin dầu là tổng thống, thủ tướng, nhà vua hay thánh thần, thì không ai mà không có lỗi lầm trong đời. Có người sai ít, kẻ sai nhiều, có những cái sai tồi tệ đến mức không thể dung thứ. Chung quy, sự khác biệt ấy được định đoạt bởi phông nền giáo dục, sự rèn giũa và cả sợi dây cương trách nhiệm của mỗi cá nhân. Và đã làm sai, được chỉ ra cái sai, thì nhận lỗi là điều bình thường. Khi không thể tự bào chữa cho sai lầm, kẻ quyền thế buộc phải cúi đầu trước số đông cũng là lẽ thường. Nhưng cái “thường” đó, tiếng phản đối cất lên giữa lộ ấy, cái cúi đầu ngậm ngùi của kẻ ăn trên ngồi trốc ấy… ở nhiều nơi, chỉ có thể đứng đằng xa mà ước hoặc “lên tivi mà đòi”…
DU
Bà Tám ở Sài Gòn
