“Hãy cho tôi một điểm tựa, tôi sẽ nhấc bổng trái đất lên” là câu nói nổi tiếng của Archimedes (287-212 trước Công Nguyên). Ổng là một nhà toán học, nhà vật lý, nhà phát minh huyền thoại người Hy Lạp. Hình của Archimedes được in ở mặt trước của Huy chương Fields, giải thưởng danh giá được coi là “Nobel Toán học” (vì giải Nobel không bao gồm lĩnh vực toán học), được Hiệp hội Toán học quốc tế (IMU: International Mathematical Union) trao 4 năm một lần cho những nhà nghiên cứu nổi bật.
Ơ-rê-ca (Eureka, nghĩa tiếng Việt là “tìm ra rồi”) là một giai thoại nổi tiếng về cách ra đời của “lực đẩy Archimedes” và của mục.. này.
Trong thế giới của những cánh cửa đủ mọi kiểu dáng, bản lề lặng lẽ đứng sau, không nổi bật nhưng nếu thiếu nó, thế giới quanh ta sẽ trở nên cứng đờ. Chỉ với hai tấm kim loại và một trục xoay, phát minh này trao cho vật thể khả năng chuyển động có kiểm soát, giúp con người mở cửa, bật nắp rương, gập máy tính xách tay, vận hành những cánh cửa thép nặng nề trên tàu thủy và máy bay, tàu vũ trụ… Không có chúng, mọi thiết kế có nắp hoặc cánh sẽ phải tháo rời hoàn toàn mỗi lần sử dụng.
Bằng chứng khảo cổ cho thấy những dạng bản lề thô sơ nhất được ghi nhận khoảng năm 1600 TCN tại Hattusa, nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ. Ở đây, cổng thành lớn vận hành bằng một cọc xoay đặt vào lỗ đá, nó chưa phải bản lề hai lá quen thuộc ngày nay, nhưng chính là bước đầu của ý tưởng cho vật nặng biết xoay.
Theo ghi chép Kinh Thánh, cửa Đền thờ của Solomon từng được mô tả có bản lề, hoặc ổ bản lề, ổ trục bằng vàng. Ở Ai Cập, hiện vật bản lề bằng đồng trong bộ sưu tập các bảo tàng cho thấy chúng đã được dùng sớm nhất vào thời Tân Vương quốc và về sau còn thấy các bản lề có khắc tên nhân vật hoàng gia/giáo quyền ở giai đoạn Vương triều 25-26. Người La Mã tôn thờ nữ thần Cardea (từ “cardo” nghĩa là bản lề) bảo vệ ngưỡng cửa, ngăn tà ma.
Thời Trung Cổ, bản lề từ sắt rèn có kích thước lớn để chịu cửa nặng trở nên phổ biến. Tới thế kỷ 17-19, bản lề chữ T và bản lề ball bearing ra đời, giúp chuyển động êm hơn và bền hơn. Từ thế kỷ 20, “butt hinge” loại bản lề chôn lõm vào cửa và khung, trở thành chuẩn mực trong kiến trúc hiện đại. Ngành nội thất cao cấp hiện nay đang ưa chuộng loại bản lề ẩn, còn gọi là bản lề Euro – Chúng “trốn” bên trong cánh tủ và có khả năng giúp cánh cửa tự đóng êm đềm nhờ hệ thống giảm chấn…
Từ thô mộc tới tinh gọn, bản lề đã đi cùng kiến trúc nhân loại gần 4 thiên niên kỷ. Dầu chúng ta đang ở thời đại mà công nghệ cao thường được tung hô, gây lo lắng có thể làm mọi thứ tuột hậu, nhưng bản lề vẫn âm thầm làm việc và chưa thể “ra rìa”. Từ tủ bếp gia đình đến phòng mổ bệnh viện, từ toa tàu vũ trụ đến boong tàu thủy, đâu đâu cũng có sự hiện diện của nó…
Thử hỏi, ta bước qua ngưỡng cửa cả tỷ lần, có khi nào liếc nhìn cái “khớp nối” thầm lặng ấy?
