Hứa Hoành

Thực tiễn lịch sử ghi dấu ấn trong ngôn ngữ, rất đặc biệt, không thể thay đổi.

1

Cách gọi “trong Nam, ngoài Bắc”, “vô/vào Nam, ra Bắc” bắt nguồn từ danh xưng Ðàng Trong/Ðàng Ngoài vào thế kỷ 17 & 18.

Tiếng Việt chúng ta khi nói “trong” tức là trung tâm so với “ngoài”; bao giờ “trong” cũng có vai vế hơn (về mặt thực tiễn) so với “ngoài”. Ta nói “trong kinh thành, ngoài biên ải”, chớ không ai đi phân định “trong biên ải, ngoài kinh thành” hết.

Trong một số trường hợp, “trong” còn mang tính chất mật thiết hơn so với “ngoài”. Ta nói “trong nhà, ngoài lộ”, chớ không ai đi nói “trong lộ, ngoài nhà”.

2

Cái thuở nước Việt chưa phân chia hai miền (Chúa Nguyễn, Chúa Trịnh) mà Thăng Long còn làm kinh đô chung, người ở trong kinh kỳ khi ngó ra chốn mù khơi như Bình Ðịnh gọi là ngó ra ngoài biên ải.

Ðến thời phân tranh Trịnh – Nguyễn, lấy ranh giới nơi sông Gianh (Quảng Bình) mà phân chia đất nước. Nói “Nam Hà”  để chỉ lãnh thổ từ phía nam sông Gianh trở vô, “Bắc Hà”  để chỉ lãnh thổ từ phía bắc sông Gianh trở ra. Nhưng, danh xưng chính thức thì không gọi Nam Hà / Bắc Hà, mà gọi là: Ðàng Trong / Ðàng Ngoài.

Lạ không, lẽ ra phải gọi toàn lãnh thổ phía bắc sông Gianh là “Ðàng Trong” bởi nó có kinh đô Thăng Long; còn toàn lãnh thổ phía nam sông Gianh lẽ ra phải gọi là “Ðàng Ngoài” (bởi nằm quá xa ngoài biên cương luôn, vượt qua Phú Yên, vượt tới Cà Mau mịt mù) mới phải chớ?

Xem thêm:   Con báo mun

Nhưng, hoàn toàn ngược lại!

Cõi phía nam được gọi là “Ðàng Trong”, còn cõi phía bắc dầu có kinh kỳ Thăng Long đi nữa nhưng lại trở thành “Ðàng ngoài”.

3

“Ðàng” (Ðàng Trong, Ðàng Ngoài) nghĩa là gì? “Ðàng” = “đường”, nhưng “đường” ở đây không phải là “con đường” (Nếu tưởng như vậy, không lẽ “Ðàng Trong” nghĩa là… trong con đường, “Ðàng Ngoài” là… ngoài con đường? Nghe xong, khỏi hiểu luôn).

Trong Hán tự (nên nhớ trước khi có chữ Quốc ngữ, tiền nhân chúng ta xài Hán tự), “đường” có nhiều nghĩa. Ở đây, “đường” được viết  , nghĩa là “con đê” (đê sông ; đê biển  Cách gọi này có liên quan tới Ðào Duy Từ (1572- 1634), ông là người nghĩ ra cách xây lũy phòng thủ cho Chúa Nguyễn (“Lũy Trường Dục”, còn gọi là “Lũy Thầy”). Hệ thống lũy này nhìn như con đê.

Lực lượng của Chúa Nguyễn đóng phía trong con đê, thành thử gọi “Ðàng (đường) Trong”, nằm về phía Nam. Còn lực lượng Chúa Trịnh ở phía ngoài con đê, thành thử gọi “Ðàng (đường) Ngoài”, nằm về phía bắc.

4

Trong gần hai thế kỷ (thế kỷ 17, 18), cõi phía nam sông Gianh liên tục được mở rộng và trải dài tới Cà Mau là cõi có kinh tế phồn thịnh hơn, có văn hóa cởi mở hơn so với cõi phía bắc sông Gianh.

Giáo sư Li Tana ở Ðại học Quốc gia Úc khi nghiên cứu về Ðàng Trong, bà đánh giá công trạng của Chúa Nguyễn Hoàng tương đương với công trạng của Ngô Quyền. Nếu Ngô Quyền, vào thế kỷ 10, đã mở đầu nền tự chủ lâu dài cho một nước Việt với lãnh thổ khoanh lại ở miền Bắc & phía bắc miền Trung, thì Chúa Tiên (Nguyễn Hoàng), vào thế kỷ 17, đã mở ra một thời kỳ mới cho nước Việt với lãnh thổ mở rộng cho tới tận Cà Mau. Nói rõ hơn nữa, Ðàng Trong của các Chúa Nguyễn trở thành một trung tâm phát triển mới, một sinh lực mới cho nước Việt.

Xem thêm:   Láng giềng Nga sập cửa

Tương lai nước Việt được nhìn thấy trên vầng trán của xứ Ðàng Trong…

5

Cách gọi Ðàng Trong / Ðàng Ngoài, dễ thấy đây là “hệ quy chiếu” được nhìn từ tọa độ của phía nam. Và, danh xưng này được ghi chép vào trong sử sách cái rụp – bởi sức ảnh hưởng tự thân của nền kinh tế, xã hội của cõi phía nam sông Gianh.

Thực tiễn phát triển của mỗi miền (Nam phát triển hơn Bắc) đã ghi dấu ấn rõ ràng vào trong ngôn ngữ, thể hiện qua danh xưng: cõi phía nam mới là “Ðàng trong”, cõi phía bắc chỉ là “Ðàng ngoài” thôi.

(Mở ngoặc: người ngoài Bắc hiện nay xin đừng “sân si”, “tự ái” gì ráo, bởi đó là thực tiễn lịch sử trong thế kỷ 17, 18; ngay như tôi là… người gốc Bắc, mà tôi cũng ưng tôn trọng cách gọi “Ðàng Trong” đầy hãnh diện, nói cho cùng, có ích lợi chung cho toàn nước Việt)

Dòng sử Việt dù đã đi qua thời kỳ định cõi riêng biệt giữa Chúa Nguyễn với Chúa Trịnh nhưng dấu ấn lịch sử vẫn còn lưu lại trong lời ăn tiếng nói của người Việt cho tới hiện nay – gọi “trong Nam, ngoài Bắc” là bởi vậy đó đa!

Và, tới đây chúng ta dễ dàng hiểu vì sao gọi “vô (vào) Nam”, mà không gọi “ra Nam”. Bởi vì Nam là “trong” (Ðàng Trong), nên người Việt mình khi nói “vô (vào)” tức là vô (vào) bên trong, chớ không ai đi nói “ra bên trong” hết.

Xem thêm:   Berlin, CHLB Đức

Cũng vậy, gọi “ra Bắc”, bởi vì miền Bắc là “ngoài” (Ðàng Ngoài) nên khi ta nói “ra” tức là ra bên ngoài, ra phía ngoài, chớ không ai đi nói “vô (vào) bên ngoài” hết.

Thay lời kết

Từ thuở tự do nơi đất mới… Càng thương càng quý xứ Ðàng Trong…

Ngay cả hiện nay, dù miền Nam không còn như trước kia, nhưng luồng di dân từ ngoài Bắc kéo vô Nam để định cư, kiếm sống vẫn tiếp diễn hết năm này qua năm khác (còn số người từ trong Nam đi ra Bắc để định cư? ít hơn hẳn, đìu hiu, không thấm tháp gì ráo).

Ta nói, ở miền Nam, “đất lành chim đậu”. Còn ở những nơi đất không lành thì… đất chọi chết chim.

HH

Nguyễn Chương trích Nam Kỳ Lục Tỉnh của Hứa Hoành, Nxb Văn Hóa 1995

(*) Tranh của họa sĩ trường Mỹ thuật Gia Định trước 75