Giữa những lớp sóng phế hưng, ngai vàng cuối cùng của nhà Nguyễn chịu nhiều bão táp nhất. Như các bậc ông bà của dân Việt, hoàng tử Vĩnh Thụy sinh ra dưới lá cờ Tam Tài. Ông chưa biết đến các nền Dân chủ Đại nghị, khái niệm Cộng hòa xa lạ và càng không biết Sô-Viết Cộng sản chứa những độc tố. Hoàng thái tử Vĩnh Thụy biết duy nhất tục thờ cúng tổ tiên và Thế tổ Gia Long đã thống nhất sơn hà. Định mệnh của ông sẽ gắn liền với đế quốc Pháp trong hà khắc, thăng trầm, chiêu dụ và văn hóa của đế quốc đó. Nhưng thái tử Vĩnh Thụy lên ngôi làm được điều kỳ vĩ: Tuyên bố An-Nam độc-lập, lấy lại tên Việt-Nam của Thế tổ Cao Hoàng đế, sau thoái vị đạt được điều mà Hồ Chí Minh không đạt được: Hủy Hòa ước Bảo hộ Patenôtre mà vua Kiến Phúc buộc phải ký năm Giáp Thân tháng 6-1884 công nhận đô hộ Pháp trên toàn cõi.
Hồ Chí Minh thất bại trong Thỏa ước Sơ bộ tháng 3-1946, không lấy lại được Nam-Kỳ; thất bại tiếp ở Hội nghị Đà Lạt tháng 5-1946, rồi Hội nghị Fontainebleau tháng 9-1946 đưa đến chiến tranh. Ngược lại ở Hội nghị Đà Lạt lần thứ nhì vào tháng 12-1947, Bảo Đại yêu sách thành công việc đặt nền tảng cho quốc gia Việt-Nam độc-lập trong Liên-Hiệp Pháp, bao gộp Nam-Trung-Bắc. Là điều kiện thiết yếu. Hiệp ước Élysée được ký kết giữa Bảo Đại và Tổng thống Vincent Auriol tháng 3-1949. Nếu có thể tranh biện là Việt-Nam chưa có bộ Ngoại giao, chưa có bộ Quốc phòng vẫn trong tay Pháp thì khái quát nguyên tắc và nền móng đã được thiết lập để từ đây Pháp xúc tiến chuyển giao nhân sự hành chánh rồi hình thành Quân đội Quốc gia.
Cũng từ đây, Hồ Chí Minh không còn lý do tiếp tục cuộc chiến. Nhưng chiến tranh vẫn tiếp diễn, đưa đến nội chiến tương tàn.
Lịch sử là một sự diễn dịch. Hình ảnh Bảo Đại hoen ố vì bị nhiều phía tấn công: Việt-Minh rồi Cộng sản; Nền Đệ nhất rồi Đệ nhị Cộng hòa cần chứng minh việc truất phế quốc trưởng của quốc gia là chính đáng. Pháp trách cựu hoàng không tích cực chống Cộng, Hoa-Kỳ xem là vật phế thải. Ít nhất Hoàng thượng khi lưu vong, đã giữ được cung cách, đã không làm gì khiến dân Việt nhục nhã.
Cựu hoàng xuất hiện một lần duy nhất trên truyền hình Pháp, qua phỏng vấn tại tư gia do Frédéric Mitterrand, cháu ruột của tổng thống đương nhiệm khi ấy là Francois Mitterand đặt câu hỏi, ghi âm và thu hình. Đoạn phim dài 80 phút rất khó để chép lại thành một phỏng vấn dài có câu hỏi rõ ràng với câu trả lời rạch ròi, do đối thoại miên man liên tục. Nên tôi đành lược dịch, với khiếm khuyết và thiếu sót. Trong nước, phiên bản dịch thuật Cuộc phỏng vấn trực tiếp Cựu hoàng Bảo Đại trước khi ông qua đời | Nghiên Cứu Lịch Sử của Nguyễn Đắc Xuân cũng không đầy đủ, có cắt ngắn và biên tập. Tôi thay tựa “Phỏng vấn Bảo Đại” bằng “Chọn lựa chế độ là quyền của dân” vì đây là lời nói và niềm tin của hoàng thượng khi thoái vị đến cuối đời.
[Trần Vũ]
Trần Vũ lược dịch và hiệu đính
Phỏng vấn Cựu hoàng Bảo Đại năm 1989
trên đài truyền hình Antenne 2
“Việc lựa chọn hệ thống chính trị thuộc về quyền của người dân khi có cơ hội.”
“Tôi muốn là người lật trang lịch sử này, thay vì để lại một cuộc tắm máu mà không sang trang.”
“Mục đích của tôi là thành lập một Quân đội Quốc gia để dần thay thế quân đội Pháp và bảo vệ nền độc lập mà không ngả sang chế độ Cộng sản.”
Sa Majesté Bảo Đại
3 kỳ – Kỳ 1
Cuộc phỏng vấn lịch sử với Hoàng đế Bảo Đại do Frédéric Mitterrand thực hiện và phát sóng từ năm 1989 đến năm 1990 trong khuôn khổ chương trình văn hóa “Du côté de chez Fred”, phát sóng trên đài truyền hình Pháp Antenne 2 (nay là France 2). Cuộc phỏng vấn độc quyền này diễn ra tại tư gia của cựu hoàng đế ở quận 16 Paris.
Lời mào đầu của Frédéric Mitterrand:
Trong suốt 57 ngày đêm, 12,000 binh sĩ thuộc lực lượng đồn trú bị bao vây đã anh dũng đáp trả kẻ thù có ưu thế áp đảo về quân số. 57 ngày đêm của sự chịu đựng và lòng quả cảm phi thường. Ngày nay, Điện Biên Phủ chỉ còn là vùng đất cháy xém, nhưng thế giới sẽ không bao giờ quên địa danh ấy.
Cội nguồn của bi kịch Việt Nam dường như đã chìm vào màn sương của thời gian. Và cho đến nay, câu chuyện ấy dường như vẫn chưa đi đến hồi kết. Một người đàn ông với vẻ ngoài khiêm nhường, kín đáo, sống một cuộc đời lặng lẽ — mà hàng xóm không hề hay biết về quá khứ thực sự của ông hay danh tính những nhân vật quan trọng mà thỉnh thoảng ông gặp gỡ —đang lưu giữ trong mình ký ức về một dân tộc lâu đời và rực rỡ, nơi mà thời hiện đại đã giáng xuống biết bao đau thương.
Điều này có nguyên nhân. Ông từng là hoàng đế của đất nước ấy trong suốt nhiều thập kỷ. Một vị hoàng tử nhỏ tuổi sống tách biệt trong chốn cung điện thâm nghiêm, một chàng trai trẻ trải qua thời thanh xuân tại nước Pháp những năm 1920 đầy sôi động, một vị quân vương nỗ lực giành lại chủ quyền đã mất cho đất nước, một đồng minh tạm của phe Cộng sản, cùng thương thuyết giành độc lập chung với Hồ Chí Minh, một nguyên thủ quốc gia được tướng de Lattre bảo vệ và một huyền thoại trong mắt báo giới nhưng lại là một đối tác đầy yêu sách và đáng kính trọng đối với những người quen biết ông, và cuối cùng là một người sống lưu vong, tìm sự an bình trong thiền định và tĩnh lặng — Sa Majesté Bảo Đại lần đầu tiên bước ra khỏi bóng tối để chia sẻ những ký ức và niềm hy vọng của Ngài với chúng ta. [Frédéric Mitterrand, 1989]
Frédéric Mitterrand: Câu hỏi đầu tiên của tôi, thưa Ngài: làm Hoàng đế An-Nam có giống như làm Hoàng đế hay một vị vua ở châu Âu không?
Cựu hoàng Bảo Đại: Chế độ Quân chủ ở Việt Nam có sự khác biệt. Nền Quân chủ Á đông dù là Trung Hoa hay Việt Nam thì hoàn toàn khác. Không phải là một chế độ Quân chủ Chuyên chế tuyệt đối như mọi người vẫn hiểu ở phương Tây, kiểu như thời Vua Mặt Trời (Roy du Soleil Louis XIV). Không có nền Quân chủ kiểu đó ở nước chúng tôi. Tôi gần như thấy không có đỉnh cao quyền lực tuyệt đối như vậy, bởi vì các quan đại thần cấu thành triều đình giống như một Hội đồng Nghị viện (Parlementaire). Khi có những quyết định lớn cần đưa ra, Hoàng đế luôn tham khảo ý kiến của tất cả các đại thần trước khi tự mình quyết định. Và thậm chí còn có một điều tốt hơn thế, điều không tồn tại ở bất kỳ nơi nào khác: có một cơ quan giám sát, với các quan Ngự sử, họ có thể can gián và thậm chí chỉ trích cả Hoàng đế trong các hành vi và cử chỉ của Quân vương.
Cựu hoàng Bảo Đài trên truyền hình A2 trong lúc phỏng vấn năm 1989.Frédéric Mitterrand: Trong hồi ký của Ngài (Le Dragon d’Annam), một cuốn sách rất hấp dẫn mà tôi hy vọng một ngày nào đó sẽ được tái bản, Ngài có viết: “Quyền lực của Hoàng đế dừng lại ở cổng làng”. Ngài có thể giải thích điều này cho chúng tôi không?
Cựu hoàng Bảo Đại: Khổng giáo thiết lập cách ứng xử trong một quốc gia, trong đó mỗi xã, mỗi làng tạo nên một nền Cộng hòa nhỏ. Họ tự do bầu chọn các hội đồng kỳ mục, lý trưởng của mình, và Hoàng đế chỉ là một trọng tài đơn thuần, một người bảo đảm công lý cho cả nước. Vì thế mới có câu tục ngữ nổi tiếng: “Phép vua thua lệ làng”.
Frédéric Mitterrand: Giáo dục Khổng giáo rất quan trọng trong toàn bộ đời sống của người Việt-Nam. Đến mức, một cách nào đó, thành một loại hiến pháp bất thành văn?
Cựu hoàng Bảo Đại: Khổng Tử đối với chúng tôi là triết gia vĩ đại, người đã đặt ra tất cả các luật lệ, từ hình mẫu của Hoàng đế xuống đến người nông dân cuối cùng.
Frédéric Mitterrand: Có khía cạnh tôn giáo thiêng liêng trong cách người ta nhìn chế độ Quân chủ. Là một bảo đảm sự trường tồn cho đất nước.
Cựu hoàng Bảo Đại: Bản thân chế độ Quân chủ Việt-Nam không thể nói là một chế độ Quân chủ theo Thần quyền của phương Tây. (Các vương quyền phương Tây phụ thuộc chuẩn y của Giáo hoàng). Hoàng đế được xem là Thiên tử (Con Trời). Vị trí của Ngài là mối liên kết giữa Trời và Đất, tức là dân chúng. Ngài cũng bảo đảm tính liên tục lịch sử của quốc gia. Đó là lý do tại sao Khổng giáo dạy chúng tôi điều đó. Tôi là người chịu trách nhiệm chính; Tôi là người bảo chứng để báo cáo với Trời về sứ mệnh của mình trên Trái Đất. Hoàng đế ở đó là để mang lại hạnh phúc cho thần dân.
Frédéric Mitterrand: Có một định chế đặc thù khác rất thú vị đối với phương Tây chúng tôi, là tầng lớp quan lại. Nhưng trên thực tế, các quan lại không cấu thành một đẳng cấp cha truyền con nối.
Cựu hoàng Bảo Đại: Họ trở thành quan triều nhờ vào tài năng và qua các kỳ thi cử. Bất kỳ dân Việt nào, ngay cả một nông dân bình thường nhất, nếu thông qua việc học hành và giáo dục, đều có thể đỗ đạt bằng cách vượt qua các kỳ thi để có được những vị trí quan trọng trong triều đình. Những kỳ thi rất khó khăn.
Frédéric Mitterrand: Người Pháp đã để lại gì cho vị hoàng đế của đất nước này — nơi mà một phần lãnh thổ (Nam Kỳ) đã bị sát nhập, trong khi họ vẫn duy trì chế độ Bảo hộ đối với hai miền còn lại là Trung Kỳ và Bắc Kỳ? Thực chất, họ đã để lại cho Ngài quyền lực nào?
Cựu hoàng Bảo Đại: Hoàng đế không có nhiều quyền lực. Tôi giải thích: tôi được chọn kế vị từ năm 12 tuổi, và tôi tiếp tục việc học của mình tại Pháp, cho đến năm 18 tuổi thì tôi trở về nước. Lúc đó, tôi nhận ra ngay một điều là tất cả các quyền bính của Hoàng đế đều trong tay Khâm sứ Pháp. Tôi đã muốn thay đổi tình trạng đó. Không may mắn, tôi đã gặp nhiều Toàn quyền, những người không muốn nới lỏng cách quản lý này của Pháp. Mặt khác, Hoàng đế hưởng một uy tín rất lớn với sự tin tưởng sâu sắc từ phía thần dân. Ngay cả Hoa kiều cũng dành cho Hoàng đế một sự tôn kính truyền thống có từ nhiều thế kỷ trước.
Frédéric Mitterrand: Ngai vàng của Ngài đặt ở đâu?
Cựu hoàng Bảo Đại: Ở Huế, lúc đó là thủ đô. Huế có một kiến trúc cung điện cực kỳ đẹp, mô phỏng theo Bắc Kinh. Đó là một mô hình Tử Cấm Thành thu nhỏ.
Frédéric Mitterrand: Tôi muốn chúng ta nói một chút về thời thơ ấu của Ngài. Trong hồi ký của Ngài, có những trang rất xúc động về tuổi thơ này, một tuổi thơ thực sự rất cô đơn. Ngài được giao cho một vị phó bảng dạy các bản văn quan trọng của Khổng giáo, nhưng Ngài có rất ít liên đới với cha mình, bên cạnh những tiếp xúc mang đầy tính nghi lễ với thân mẫu hoặc với các hoàng thái hậu. Nhưng Ngài đã học được một điều sẽ đi theo Ngài suốt đời: đó là giữ sự điềm tĩnh bất biến. Có phải đó là nền giáo dục mà tất cả các hoàng tử một ngày nào đó sẽ trị vì phải tiếp nhận?
Cựu hoàng Bảo Đại: Đó là một nền giáo dục khá nghiêm khắc, nơi người ta dạy cho những người trẻ tuổi không được để lộ bất kỳ cảm xúc nào, không được bộc lộ đam mê. Phải luôn điềm tĩnh, bất biến.
Frédéric Mitterrand: Liệu những câu nói như câu Ngài ghi trong hồi ký: “Khi ăn quả của một thân cây, hãy nghĩ đến người đã trồng nó”, hay “hướng thiện thì khó như leo núi, hướng ác thì dễ như xuống đồi”, “sự khôn ngoan của một người có thể bị hủy hoại bởi sự ngu muội của đám đông”… Những châm ngôn đó của Khổng giáo có để lại dấu ấn sâu sắc trong lòng Ngài không?
Cựu hoàng Bảo Đại: Thường xuyên là như vậy, vì khi người ta lặp đi lặp lại mỗi ngày, mình sẽ thấm nhuần, và ngay cả bây giờ tôi vẫn cảm thụ điều đó.
Frédéric Mitterrand: Vậy là Ngài đã có một tuổi thơ không có nỗi buồn, không có ước mơ, không ham muốn. Trên thực tế, Ngài có cảm thấy chúng hiện diện nhưng Ngài đã học cách kìm nén chúng. Ngài viết điều đó ở một phần khác trong hồi ký của mình.
Cựu hoàng Bảo Đại: Điều đó cũng khuyến khích tôi thường xuyên thực hành sự cô độc và suy ngẫm.
Frédéric Mitterrand: Khi Ngài còn là một đứa trẻ, Hoàng đế Khải Định đã đưa ra quyết định gửi Ngài sang Pháp du học. Theo Ngài, động lực chính của vua cha là gì?
Cựu hoàng Bảo Đại: Đó là vì cha tôi muốn người thừa kế của mình, người sẽ nối ngôi ông, phải có một nền giáo dục phương Tây bên cạnh nền giáo dục truyền thống. Đó là lý do tại sao gửi tôi sang Pháp. Khi sang Pháp trong một chuyến công du chính thức (1922), Tiên đế đã mang tôi theo và gửi gắm tôi cho gia đình cựu Khâm sứ Charles; những người sẽ giữ vai trò giám hộ tôi vào thời điểm ấy. Trong dinh của họ, tôi đã khám phá ra cuộc sống của một đứa trẻ bình thường.
Frédéric Mitterrand: Tôi muốn làm một ghi chú nhỏ: trong chuyến hành trình sang Pháp, Ngài cũng khám phá ra thế giới, ví dụ như Ngài đi qua núi lửa Stromboli (Đảo phía bắc Sicile thuộc Ý). Ngài chưa bao giờ nhìn thấy núi lửa, và ở đó Ngài nhận ra sự vĩ đại của thế giới, và có lẽ cả những điều không có trong nền giáo dục mà Ngài đã nhận được trước đó: có rất ít các ngành khoa học chính xác, không có khoa địa lý chẳng hạn.
Cựu hoàng Bảo Đại: Trong cung cấm tôi chỉ được học các nguyên lý của Khổng Tử, người ta không dạy Địa lý hay Lịch sử đại cương. Vì vậy, đó là một sự khám phá hoàn toàn khi lần đầu tiên tôi ra khỏi cung điện, và việc đi tàu hỏa, đi tàu thủy đối với tôi là một điều gì đó vô cùng kỳ diệu.
Frédéric Mitterrand: Tại triều đình Huế có một nhân vật rất quan trọng là bà nội của Ngài (Đức Từ Cung). Ngài có nói rằng bà giống như một Catherine de Médicis (Hoàng hậu Pháp thế kỷ XVI) của Việt-Nam.
Cựu hoàng Bảo Đại: Bà đã làm tất cả mọi thứ giúp cha tôi trị vì, và có lẽ bà cũng muốn giáo dục tôi. Cha tôi qua đời khi tôi còn đang học ở Pháp.
Frédéric Mitterrand: Tôi muốn chúng ta nói một chút về cách người ta nhìn nước Pháp trong hoàng gia và ở Việt-Nam vào thời điểm đó.
Cựu hoàng Bảo Đại: Ban đầu tôi khá ngạc nhiên với đời sống ở Pháp, rồi chậm rãi tôi thích nghi dần, bắt đầu sống như một đứa trẻ bình thường ở lứa tuổi của mình. Đó là lúc tôi bắt đầu có đồ chơi. Người ta tặng tôi đồ chơi, những thứ mà tôi hoàn toàn không biết đến khi còn ở trong cung điện.
Frédéric Mitterrand: Ngài có nhớ quê hương không, hay liệu Ngài đã thích nghi hoàn toàn với cuộc sống của một thanh niên trẻ tuổi theo kiểu Pháp? Ngài đã trở thành người Pháp hay Ngài vẫn là người Việt-Nam?
Cựu hoàng Bảo Đại: Chính xác thì tôi là người thừa hưởng hai nền văn minh, và tôi có nói về sự gặp gỡ giữa phương Đông và phương Tây. Tôi là người muốn biểu trưng hai nền giáo dục đó. Tôi cũng học nhạc ở Pháp, tôi rất thích âm nhạc phương Tây. Khi ở Pháp, tôi cũng trải qua các kỳ thi như tất cả các bạn học của mình, tuy chính phủ Pháp không muốn tôi thi cử, vì nếu thi cử, tôi phải thi mọi thứ và phải đỗ cao hơn tất cả thần dân của mình.
Frédéric Mitterrand: Tôi hiểu. Bất chấp mọi chuyện, Ngài vẫn hoàn tất việc học của mình.
Cựu hoàng Bảo Đại: Tôi tham gia đầy đủ các khóa học ở nhiều trường trung học Paris (Lycée Lakanal, Lycée Janson-de-Sailly, Lycée Condorcet) và sau đó tôi theo học Đại học Khoa học Chính trị Sciences Po (Niên khóa 1931- 1932).
Frédéric Mitterrand: Dịp khánh thành Nhà Triển Lãm Đông-Dương tháng 5-1931 (Pavillon de l’Indochine – Exposition coloniale internationale), Ngài chứng kiến một sự việc gây ấn tượng mạnh cho mình.
Cựu hoàng Bảo Đại: Đã có một cuộc biểu tình. Lúc đó, tôi không hiểu chuyện gì đang diễn ra. Mãi về sau tôi mới biết đó là một cuộc nổi dậy quy mô nhỏ đã nổ ra ở miền Bắc quê hương. Sau đó, trấn áp khá gay gắt. [*]
[*] nguyên văn: “Il y a eu une manifestation. Sur le moment, je n’ai pas compris ce que c’était. C’est après que j’ai appris que c’était une espèce de petite révolte qui a eu lieu dans le Nord du pays. Et il y a eu à l’occasion de la révolte une répression assez sévère. (Cựu hoàng không nói rõ là Sô-Viết Nghệ Tĩnh hay chuyện gì khác.)
Frédéric Mitterrand: Tôi cố hình dung ra một chàng trai trẻ khi ấy — ham học, rất nghiêm túc, một thanh niên hay đi đây đi đó… Ngài có thường xuyên nhận tin tức từ quê nhà ?
Cựu hoàng Bảo Đại: Thường xuyên, vì tôi có gia sư đi cùng. Quả thực đã có những người luôn dạy tôi về mọi giáo lý của Khổng Tử để tôi không bao giờ quên lãng. Việc đó vẫn tiếp tục.
(còn tiếp 2 kỳ)
Frédéric Mitterrand thực hiện phỏng vấn, thâu âm và thu hình tại tư gia cựu hoàng Bảo Đại ở số 29 rue Fresnel, Paris quận 16, cho chương trình “Du côté de chez Fred” trên đài truyền hình Antenne 2 vào năm 1989.
Trần Vũ lược dịch, ghi chú và hiệu đính từ đoạn phim trên youtube qua đường link Bao Dai Empereur interview – YouTube dài 80 phút.
