“Hãy cho tôi một điểm tựa, tôi sẽ nhấc bổng trái đất lên” là câu nói nổi tiếng của Archimedes (287-212 trước Công Nguyên). Ổng là một nhà toán học, nhà vật lý, nhà phát minh huyền thoại người Hy Lạp. Hình của Archimedes được in ở mặt trước của Huy chương Fields, giải thưởng danh giá được coi là “Nobel Toán học” (vì giải Nobel không bao gồm lĩnh vực toán học), được Hiệp hội Toán học quốc tế (IMU: International Mathematical Union) trao 4 năm một lần cho những nhà nghiên cứu nổi bật.
Ơ-rê-ca (Eureka, nghĩa tiếng Việt là “tìm ra rồi”) là một giai thoại nổi tiếng về cách ra đời của “lực đẩy Archimedes” và của mục.. này.
Có một món đồ trong nhà bếp có tuổi đời lâu hơn hầu hết đầu bếp ngày nay tưởng tượng: nồi áp suất.
Năm 1679, nhà vật lý người Pháp Denis Papin (sinh năm 1647, mất khoảng 1712), làm việc tại London với nhà bác học Robert Boyle, đã trình bày trước Hội Hoàng gia Anh (Royal Society) một dụng cụ ông gọi là “Digester”, tức máy tiêu hóa hay máy làm mềm xương. Lúc bấy giờ, xương động vật cứng thường bị bỏ phí, trong khi người nghèo và thủy thủ cần tận dụng dinh dưỡng từ gelatin. Papin chế tạo một bình kim loại kín chặt, giữ hơi nước bên trong để tăng áp suất, đẩy điểm sôi của nước vượt 100°C.
Nguyên lý hoạt động: hơi nước bị “nhốt” tạo nhiệt độ cao hơn, giúp thịt dai, xương cứng chín mềm nhanh và tiết kiệm nhiên liệu. Papin trang bị van an toàn kiểu quả cân trên đòn bẩy, một trong những phát minh an toàn hơi nước đầu tiên. Quan sát van nhảy lên xuống, ông còn hình dung ra ý niệm dùng áp suất đẩy piston, trở thành một mắt xích quan trọng dẫn tới động cơ hơi nước và Cách mạng Công nghiệp sau này. Đến năm 1681, ông xuất bản cuốn A New Digester or Engine for Softning Bones, vừa là sách chỉ dẫn chế tạo, vừa là sách nấu ăn.
Lợi ích thực tế đã rõ rệt ngay từ đầu. Papin từng tổ chức một bữa tối cho các thành viên Royal Society năm 1682: xương bò và cừu trở nên mềm như phô mai, chỉ dùng ít than củi mà vẫn cho nhiều nước lèo ngon.
Nhờ nồi áp suất, các bà nội trợ hầm xương, thịt gân, nấu đậu chỉ trong thời gian ngắn thay vì phải chờ hàng giờ. Nguyên lý này về sau được Charles Chamberland phát triển thành lò hấp tiệt trùng vào năm 1879, trở thành dụng cụ quan trọng trong y tế. Trong kỹ nghệ thực phẩm, nó là nền tảng cho dây chuyền đồ hộp.
Những cải tiến theo thời gian: Năm 1864, Georg Gutbrod (Đức) sản xuất những chiếc nồi gang tráng thiếc đầu tiên để dùng trong gia đình. Năm 1938, Alfred Vischer giới thiệu mẫu “Flex Seal Speed Cooker”, một loại nồi nhỏ gọn, có gioăng cao su, thích hợp với bếp gia đình. Năm 1939, hãng National Pressure Cooker Company (về sau là Presto, Mỹ) đưa ra thị trường loại nồi nắp xoay tại Triển lãm Thế giới New York, được các bà nội trợ Mỹ mê mẩn. Đến năm 1953, Fissler ra mắt van an toàn đa cấp. Tới những năm 1970, khóa an toàn kép để ngăn mở nắp khi còn áp suất cũng được thêm vào.
Hiện nay, nồi áp suất truyền thống vẫn còn được dùng, nhưng dần nhường chỗ cho các loại nồi điện đa dụng như Instant Pot. Lý do rất thực tế: chúng tự điều chỉnh thời gian và áp suất, an toàn hơn, ít đòi hỏi phải canh chừng. Dù vậy, ở nhiều nước châu Á và châu Âu, nồi áp suất dùng ga truyền thống vẫn rất thông dụng nhờ độ bền và phí tổn thấp. Nếu bạn vẫn xài nồi áp suất truyền thống, có tin được cái nồi này tuổi đời đã gần 350 năm…
