“Hãy cho tôi một điểm tựa, tôi sẽ nhấc bổng trái đất lên” là câu nói nổi tiếng của Archimedes (287-212 trước Công Nguyên). Ổng là một nhà toán học, nhà vật lý, nhà phát minh huyền thoại người Hy Lạp. Hình của Archimedes được in ở mặt trước của Huy chương Fields, giải thưởng danh giá được coi là “Nobel Toán học” (vì giải Nobel không bao gồm lĩnh vực toán học), được Hiệp hội Toán học quốc tế (IMU: International Mathematical Union) trao 4 năm một lần cho những nhà nghiên cứu nổi bật.
Ơ-rê-ca (Eureka, nghĩa tiếng Việt là “tìm ra rồi”) là một giai thoại nổi tiếng về cách ra đời của “lực đẩy Archimedes” và của mục.. này.
Trong lịch sử tài chính, ít thủ đoạn nào không cần bằng sáng chế mà vẫn sống dai và móc túi nhân loài mạnh mẽ như “mô hình Ponzi”.
Mô hình được đặt theo tên Charles Ponzi (1882-1949), nhưng ông không phải người sáng chế ra mánh này. Năm 1879, bà Sarah Howe đã lập Ladies’ Deposit Company tại Boston, hứa lãi 8%/tháng cho phụ nữ độc thân. Bà gom được khoảng 500,000 đô la từ hơn 1,200 người bằng đúng cách lấy tiền người mới đắp cho người cũ. Tuy nhiên, phải đến Ponzi (người Ý nhập cư tại Mỹ) “ra tay”, thủ đoạn ấy mới vươn tầm thế giới và đóng đinh tên ông vào lịch sử.
Charles Ponzi
Năm 1919, nhìn thấy phiếu trả lời bưu chính quốc tế trong một lá thư từ Tây Ban Nha, Ponzi nảy ra ý tưởng kiếm lời từ chênh lệch tỷ giá hậu Thế chiến thứ nhất: mua phiếu ở nước đồng tiền mất giá, đem về Mỹ đổi tem bán lại. Đầu năm 1920, ông mở công ty tại Boston và hứa trả lãi 50% sau 45 ngày: góp 100 đô la (tương đương khoảng 1,700 đô la ngày nay) nhận về 150 đô la. Lớp khách đầu tiên nhận tiền đúng hẹn lập tức rủ rê người thân, bạn bè. Tiếng lành đồn xa, dòng người cuồn cuộn góp vốn.
Thực chất, trong 8 tháng, Ponzi gom khoảng 20 triệu đô la từ gần 40,000 người nhưng chỉ mua vỏn vẹn… 61 đô la phiếu bưu chính. Giáo sư Mitchell Zuckoff (Đại học Boston) nhận xét: để quy đổi hết số tiền đó, ông phải thuê những con tàu cỡ Titanic chở phiếu từ châu Âu. Vì hậu cần bất khả thi, Ponzi bỏ qua phiếu, chỉ cần lấy tiền người sau trả người trước.
Trước khi có thuật toán AI, “công nghệ” giữ nhịp của Ponzi chính là tâm lý đám đông. Cuối tháng 7 và đầu tháng 8-1920, khi báo Boston Post liên tục tung các bài điều tra mô hình Ponzi, dòng người đòi rút vốn vượt xa người nộp mới. Ponzi không trốn. Ông bình tĩnh mời cà phê và bánh doughnut, trả tiền mặt ngay cho vài khách có tiếng nói đầu đàn. Thấy tiền tươi thóc thật, đám đông nguôi giận và tham vọng dâng cao, nên… gửi tiền trở lại.
Số tiền “mua chuộc đám đông” đó do Ponzi dùng quyền chủ tịch nhà băng Hanover Trust tự ký duyệt các khoản vay khống. Ngày 11-8-1920, Ủy viên Ngân hàng tiểu bang Massachusetts xác định tài khoản của ông âm nặng, quỹ dự trữ ngân hàng bị rút rỗng và ra lệnh niêm phong ngay Hanover Trust. Hậu quả lan sang 5 ngân hàng tín thác hạng hai khác vì Ponzi phân tán tiền gửi lớn vào đó. Nên khi Ponzi nhận tội gian lận và bị kết án, 6 ngân hàng cũng sụp theo.
Ông qua đời năm 1949 tại bệnh viện từ thiện ở Brazil, chỉ để lại 75 đô la tiền chôn cất.
Mánh khóe không chết theo người mang tên nó. Qua gần trăm năm, hàng tỷ người từ khắp thế giới vẫn bị lừa mỗi ngày, vì lòng tham là nhiên liệu bền nhất của mọi biến thể của “mô hình Ponzi”.
