Cùng với Nhật Tiến, Lê Tất Điều… Duyên Anh là một tác giả nổi bật của văn học Miền Nam trước 1975. Ông tên thật là Vũ Mộng Long, sinh ngày 16 tháng 8 năm 1935 tại tỉnh Thái Bình.
Năm 1954, ông di cư vào Nam.
Năm 1960, được sự nâng đỡ tận tình của nhà văn Nguyễn Mạnh Côn, Duyên Anh bắt đầu sự nghiệp văn chương và nổi tiếng ngay với tác phẩm đầu tay Hoa Thiên Lý. Tiếp theo đó là một loạt Thằng Côn, Thằng Vũ, Con Thúy.… viết về những kỷ niệm ấu thơ tại miền quê Bắc Việt, giọng văn tha thiết, nhẹ nhàng và tình cảm. Sau đó ông trở thành một ký giả, chủ bút, chủ báo, giám đốc nhà xuất bản. Duyên Anh đã cộng tác với hầu hết những tờ báo lớn ở miền Nam trước năm 1975 như: Xây dựng, Sống, Chính Luận, Công Luận, Con Ong, Tuổi Ngọc… Ông cũng viết về giới giang hồ, bụi đời trong xã hội trước năm 1975, ca ngợi lối sống phóng khoáng, bất cần đời của giới trẻ bị bế tắc trong cuộc sống. Tuy nhiên vẫn thấm đậm một tính cách nghĩa khí, các nhân vật của Duyên Anh đều sẵn sàng chết vì tình nghĩa và chữ tín của mình. Ngoài ra, ông cũng viết nhiều truyện ngắn và truyện dài cho thiếu nhi.
Sau sự kiện 30 tháng 4 năm 1975, Duyên Anh bị liệt danh là một trong 10 nghệ sĩ nêu danh là “Những Tên Biệt Kích của Chủ nghĩa Thực Dân Mới Trên Mặt Trận Văn Hóa – Tư Tưởng” và tác phẩm bị cấm lưu hành. Năm 1976, Duyên Anh bị bắt đi tù cải tạo trong Chiến dịch bắt văn nghệ sĩ miền Nam (tháng 4 năm 1976). Sau khi ra khỏi trại cải tạo vào tháng 11 năm 1981 ông vượt biên đến Malaysia. Tháng 10 năm 1983 Duyên Anh sang định cư tại Pháp. Một số tác phẩm ông viết ở Hải ngoại được dịch ra tiếng nước ngoài và dựng thành phim. Thời gian này, ông cũng có làm thơ và soạn nhạc.
Ngày 6 tháng 2 năm 1997, Duyên Anh mất vì bệnh xơ gan tại Paris, Pháp.
Truyện CON SÁO CỦA EM TÔI trích từ Hoa Thiên Lý là một truyện ngắn đặc sắc của Duyên Anh.
Sau đây, mời các bạn đọc lại Con Sáo Của Em Tôi qua bài viết của Hoàng Lan trên Trang Văn Chương Miền Nam.
NGUYỄN & BẠN HỮU
Hoàng Lan
Thân tặng Ts Hoang Kim Oanh
Nhẩn nha ngày xuân chị em dạo quán, thương thật thương khi nghe tiếng gọi “em ơi, em ơi”. Tiếng gọi thật nồng nàn và tha thiết, chị tôi quay ngoắt lại hướng âm thanh ngọt ngào ấy, nhìn thoáng lên cao, hóa ra một con chim nhồng đang nhí nhảnh nhảy nhót vô tư trong một chiếc lồng sắt cao cao. Tôi ghẹo chị, ngày Valentine có anh nào gọi chị tình tứ thế. Chị tôi lấy vội chiếc phone và quyết ghi lại hình ảnh và âm thanh của con sáo dễ thương này
Ở Saigon, thực lòng tôi chưa hề thấy mặt mũi con sáo như thế nào mặc dù đã đọc Con Sáo của Duyên Anh từ thưở bé. Một lần ở Singapore, tôi cứ thấy má tôi “thủ” một ít gạo trong túi áo. Len lén xem má tôi làm gì thì thấy má thẩy cho mấy con chim trên đường. Mấy con chim này rất lạ, cứ nhẩy chứ không đi và lúc bấy giờ tôi hiểu thế nào là “nhẩy chân sáo”
Thong thả ngồi nhâm nhi ly xí mụi, tôi nhắc chị, chị ơi, chị có nhớ Con Sáo Của Em Tôi không, chị buột miệng: Duyên Anh. Đúng vậy, một truyện ngắn mà tôi rất thích trong tập truyện Hoa Thiên Lý, tác phẩm đầu tay của nhà văn Duyên Anh.
Nhà văn Duyên Anh
Nhà văn Duyên Anh chắc hẳn yêu hoa Thiên Lý lắm nên gia đình ông có hẳn một tiệm kem tên Thiên Lý trên một con đường lớn, quận 3, đường Công Lý, hiện nay là NKKN. Căn nhà sau này bán lại cho thầy Khôi, giáo viên trường Phú Nhuận mà tôi có dịp gặp thầy khi đi thực tập lớp thầy tại trường Phú Nhuận.
Thưở bé, tôi và các chị, các em rất thích đọc truyện Duyên Anh đến nỗi thuộc lòng tên ông là Vũ Mộng Long, quê Thái Bình. Thuộc nhiều tên truyện và các nhân vật, từ Thằng Côn, Bồn Lừa, Con Thúy, Dzũng Dakao, Trần Đại, Trần thị Diễm Châu (Châu Kool)… cho đến Con Sáo Của Em Tôi, Luật Hè Phố, Ngựa Chứng Trong Sân Trường, Vết Thù Trên Lưng Ngựa Hoang, Điệu Ru Nước Mắt, Nhà Tôi… Những truyện xã hội sau này, hầu hết đã được chuyển thể thành phim mang lại không khí sôi động cho giới làm phim và khán giả miền Nam thời bấy giờ .
Ông sinh 1935, là ký giả, chủ bút, chủ báo, giám đốc nhà xuất bản, chủ nhiệm kiêm chủ bút của tuần san Tuổi Ngọc (tờ báo dành cho tuổi mới lớn) và còn là một nhạc sĩ. Sau 75, ông sống tại Paris.
Đọc truyện của Duyên Anh mới thấy lòng yêu quê hương của ông quay quắt và sâu nặng chứ cớ gì một độc giả còn quá bé như tôi vào thời ấy lại nhớ đến tận bây giờ “Cầu Bo ơi, sông Trà Lý ơi!” hay “Thái Bình Thái Lọ” “Con tâu tắng nó tòn tùng tục” … được nhắc đi nhắc lại trong nhiều tác phẩm.
Thật không may, ông đã không còn có dịp quay về nơi cố quận để ngắm nhìn lại cầu Bo, sông Trà Lý, để ngắm những con “tâu tắng” ăn lúa trên cánh đồng vàng rợp mùa lúa chín nữa rồi! Ông thoát mưu sát tại Hoa Kỳ và mất tại Paris vì xơ gan, để lại cho đời trên 50 tác phẩm giá trị và nỗi tiếc thương, ngậm ngùi cho biết bao độc giả !
“Con Sáo Của Em Tôi” đã làm chị em tôi rơi nước mắt vì thương hai anh em sống trong một hoàn cảnh gia đình thật éo le khắc nghiệt. Mẹ là vợ lẽ nên không được bên nội chấp nhận. Bên ngoại cũng chẳng đoái hoài vì lấy chồng không danh phận, tai tiếng cho cả gia đình, giòng họ. Bố chết sớm nên hai anh em côi cút, bơ vơ. Ba mẹ con quấn túm nuôi nhau, gia tài lớn nhất của hai anh em chỉ là một con sáo. Thế mà, thế mà vào một cái tết mẹ ốm, nhà không có nổi một miếng thịt làm cỗ cúng và cũng vì thương em không có thịt ăn, ông anh cạn nghĩ đã làm thịt ngay con sáo và để rồi ngày tết hai đứa trẻ ôm nhau khóc rưng rức vì nỗi ân hận xót xa, vì đau đớn cho kiếp nghèo vì tiếc thương con sáo…
Đến bây giờ đọc lại truyện này tôi vẫn muốn bật khóc vì cái quyết định quá táo bạo cùa nhân vật ông anh
“Lúc này đứng nhìn thiên hạ đón xuân, tôi nghĩ đến em gái tôi, nghĩ đến miếng thịt gà, thịt lợn hay thịt chim khi em tôi tỉnh dậy. Anh em tôi chỉ có mỗi con sáo. Con sáo nuôi bao nhiêu ngày mới biết nói. Chẳng lẽ tôi giết nó? Chẳng lẽ em tôi ăn cơm với muối ngày đầu năm? Năm nay em tôi mười tuổi, mười mùa xuân bay vụt qua, mười mùa xuân tẻ nhạt, buồn thảm chấp nối thành thời thơ ấu của em tôi. Mùa xuân trôi theo kỷ niệm, có khi nào níu lại được? Tôi không muốn em tôi lớn lên phải nghẹn ngào nhắc tới một trang chua chát, xiên lệch trong cuộc đời. Vậy thì tôi sẽ giết con sáo. Tôi nghĩ tôi biết buộc tổ, biết nuôi sáo, nuôi bằng cái lồng của chú Nghị thì sáo nào chẳng biết nói, biết hót. Dẫu con sáo này chết, tháng sau tôi buộc tổ sáo khác. Mùa xuân tàn rất nhanh, tôi có đàn sáo mới, tôi nuôi một đôi để chúng quyến luyến nhau cơ hồ anh em tôi, chắc em tôi sung sướng lắm. Ý tưởng ấy khiến tôi bớt se sắt, bớt tủi nhục. Tôi len lén trở vào xách cái lồng sáo xuống bếp. Trời còn tối, sáo không nhận ra tôi. Nếu nó chết thì nó oán hờn sự nghèo khổ và bàn tay tàn ác nào đó. Vong hồn cha tôi sẽ phù hộ tôi. Giết nó, tôi đau đớn vô ngần nhưng tôi phải thương em tôi hơn. Em tôi phải được ăn thịt sáo nấu su hào ngày mồng một tháng giêng năm mới. Chỉ vì em, tôi quên tất cả.
Tôi xào thịt với hành mỡ thơm lừng rồi đổ nước đun thật lâu. Trong khi chờ đợi, tôi gọt su hào.
Lúc ở bếp bước ra, trời hừng sáng. Tôi đem lông sáo và cái lồng giấu phía sau nhà. Tôi ngồi bệt xuống đất, ôm mặt khóc. Pháo nổ vang trời đất, chuông trống khua inh ỏi. Lòng tôi sôi bùng bùng, tan nát. Tôi nhớ chú Nghị, tôi nhớ cha tôi. Những người thân yêu có thể che chở cuộc đời mẹ con tôi đều bỏ đi cả. Bây giờ mùa xuân về, mẹ con tôi cô độc, nghèo nàn. Tôi đau đớn trút nỗi buồn vào hai bàn tay non nớt, bóp bẹp cái lồng sáo. Niềm vui thơ ấu của anh em phần bị chết chóc, phần bị dúm dó, gẫy vụn. Tôi cứ ngồi tưởng tiếc. Mãi khi nghe tiếng mẹ gọi , tôi mới trở vào.
Mẹ tôi hỏi:
– Tại sao con khóc?
Tôi đưa vạt áo thấm nước mắt, trả lời:
– Thưa mẹ khói làm con cay mắt đấy ạ!
Rồi tôi mỉm cười, nhưng nụ cười gượng gạo ấy giấu sao nổi một tâm tư đang cuồn cuộn muôn vàn ý nghĩ. Tôi nghe tiếng mẹ thở dài. Tôi đánh thức em tôi dậy. Mẹ tôi mừng tuổi cho mỗi đứa hai đồng. Tôi tặng cả em. Em tôi sung sướng nhận ngay không hỏi lôi thôi như những ngày thường. Gió xuân vừa tạt qua đôi má thơ ngây của em. Tôi nói:
– Mai, đi rửa mặt rồi vào ăn cỗ em!
Em reo to:
– Có cỗ hở anh?
– Ừ, cỗ to lắm.
– Anh cúng cha chưa?
– Đã.
Tôi nói dối em chứ ai lại cúng cha bằng thịt sáo. Em tôi chưa biết gì cả. Khi ngồi ăn, em mơ màng chuyện đâu đâu. Em khen thịt ngon. Bất chợt em hỏi tôi:
– Thịt gì đấy anh?
– Thịt chim.
– Anh mua à?
– Không.
– Thế ai cho, ông ngoại hở?
Tôi im lặng nghĩ câu trả lời. Em tôi tự nhiên buông đũa, đứng dậy, cuống quít:
– Con sáo của anh em mình anh ạ! Ta mừng tuổi nó chứ?
Thấy tôi rầu rầu không nói, đứa em gái sầu thảm của tôi ngây người đứng ngó. Và em chạy vụt ra sân ngơ ngác tìm kiếm xong lại chạy vô gậm giường? Chẳng thấy lồng sáo đâu, em hỏi:
– Nó ở đâu hở anh?
– Chắc trộm bắt mất rồi em ạ!
Em tôi thẫn thờ bước khỏi ngưỡng cửa. Lòng tôi rối bời. Nước mắt trào dâng lên, nhỏ giọt xuống bát canh su hào thịt sáo. Tôi cứ ngồi, nước mắt cứ rơi, lặng thinh như phiến gỗ. Tôi đợi em vào để xin lỗi. Tôi hối hận, tôi muốn chạy ngay ra ngõ gào khóc bi thương ngộ may có Phật hiện hình thì xin ước cho con sáo sống lại. Nhưng cõi đời tăm tối của anh em tôi, Phật là chú Nghị, chú chết rồi, tôi ước nguyện gì đây? Mãi chả thấy em trở vào, tôi hoảng hốt chạy về phía nhà sau. Ở đấy có bộ lông sáo sũng nước và cái lồng tre chú Nghị đã đan cho em tôi. Em tôi ôm cái lồng vào tay thương tiếc. Tôi đi nhẹ tới gần em. Bước chân tôi run rẩy trên nền đất quê ngoại. Tôi khẽ gọi:
– Mai, em Mai…
Em không ngoảnh lại. Tôi biết em ghét tôi lắm. Em đứng dậy, vẫn ôm cái lồng, lững thững đi ra bờ ao. Tôi phải nói thế nào để em tôi hiểu tại sao tôi giết con sáo? Tôi toan giãi bày, nhưng khốn nạn, sự nghẹn ngào rình mò đúng lúc vít chặt lấy cổ họng tôi. Tôi chỉ còn biết ấp úng:
– Em ơi! Anh xin…
Tôi buông chưa dứt lời, em quay lại nhìn tôi, đôi mắt chớp mau. Bốn con mắt anh em tôi lúc ấy mờ đi dưới cái màng sám hối, đau thương. Bộ mặt đau khổ của tôi nói với em nhiều rằng tôi quý con sáo nhưng tôi yêu em. Em tôi chừng hiểu chuyện, em buông đôi tay. Cái lồng và bộ lông con sáo rơi xuống đất. Em chạy xô tới ôm lấy tôi, khóc nức nở” (DUYÊN ANH)
HL
