Trước khi trở thành nhà lãnh đạo quyền lực nhất Trung Quốc trong thời hậu Mao, Tập Cận Bình được biết đến nhiều hơn trên khắp cả nước với tư cách là “phu quân của Bành Lệ Viện”. Là ca sĩ nhạc dân ca nổi tiếng trong quân đội, những màn trình diễn mang tính cách ái quốc của bà được cả nước theo dõi trong chương trình Tết Nguyên đán của đài truyền hình trung ương Trung Quốc – chương trình truyền hình được xem nhiều nhất thế giới. Với mái tóc bồng bềnh và những bộ váy dạ hội lộng lẫy, bà Bành đã thể hiện hình ảnh một người phụ nữ tiêu biểu cho đảng cộng sản.
Dựa vào sự nổi tiếng đó, kể từ khi kết hôn với Tập vào năm 1987, bà Bành đã góp phần nâng cao hình ảnh của Tập trong khi ông ta vươn lên tới đỉnh cao quyền lực vào cuối năm 2012.
Vào trung tuần tháng 9 vừa qua tại Washington, nhà lãnh đạo Trung Quốc một lần nữa cho thế giới thấy ông dựa vào người vợ có sức thu hút của mình nhiều đến mức nào – và không chỉ đơn thuần là vì nghi thức ngoại giao.
Khi cả hai bước xuống cầu thang máy bay vào hôm thứ Tư 21/9 sau khi hạ cánh tại phi trường quân sự Andrew, Tập đã chủ động nắm lấy tay bà vợ, trong khi tay kia vẫn bám vào lan can. Vào hôm thứ Sáu 23/9, trong khi cùng Tổng thống Donald Trump và Đệ nhất phu nhân bước lên những bậc thang lát bằng đá hoa cương khá dốc tại Cơ quan Lưu trữ Quốc gia (National Archives), Tập Cận Bình và phu nhân Bành Lệ Viện cũng tiếp tục nắm tay nhau trong suốt quãng đường đi lên.
Đó là một cử chỉ tinh tế, nhưng lại rất đáng chú ý xét theo những chuẩn mực khắt khe về hình ảnh của giới lãnh đạo Trung Quốc. Các quan chức cấp cao thường tránh dựa vào vợ mình vì e ngại có thể để lộ bất kỳ dấu hiệu nào của sự yếu đuối. Theo truyền thống, vai trò của người phối ngẫu trong các chuyến thăm cấp nhà nước thường chỉ mang tính chất tô điểm cho hình ảnh bề ngoài: vẫy tay chào, mỉm cười và thăm viếng các địa điểm mang tính cách văn hóa.
Trong khi các đoạn video chưa chỉnh sửa về những cảnh đó được lan truyền trên toàn thế giới, các chương trình phát sóng chính vào lúc cao điểm ở Trung Quốc lại dựa vào các đoạn dựng phim được biên tập cẩn thận, làm nổi bật cử chỉ vẫy tay ở cửa máy bay, những lời chào hỏi trang trọng trên đường băng và những cái bắt tay ngoại giao. Truyền thông nhà nước đã loại bỏ những khoảnh khắc của những cái nắm tay ít nhiều mang tính cách thận trọng đó của Tập ra khỏi khung hình chính.
Tất cả những điều nói trên không chứng minh được điều gì về quyền lực của bà Bành. Nó cũng không nói lên điều gì chắc chắn về sức khỏe của Tập như những tin đồn được loan truyền. Nhưng nó đặt ra một câu hỏi đáng suy ngẫm: người mà Tập công khai dựa vào trước con mắt của công chúng – liệu vai trò của bà ta có kết thúc ở đó hay không?
Vai trò của Bành Lệ Viện trong quân đội
Dưới đây là những thông tin đã được xác thực. Bà Bành Lệ Viện giữ cấp bậc cán bộ dân sự phi chiến đấu tương đương cấp thiếu tướng trong Quân đội Giải phóng Nhân dân (PLA). Được bổ nhiệm làm viện trưởng Học viện Nghệ thuật PLA vào năm 2012, bà nắm giữ vị thế quân sự cấp cao thường thấy ở các nhân vật văn hóa hàng đầu của quân đội cho đến năm 2017, khi học viện này được sáp nhập vào Đại học Quốc phòng trong một đợt cải tổ quân sự quy mô lớn.
Còn đây là những điều có thể nằm ẩn sau cái vỏ bọc bề ngoài nói trên. Theo ông Dennis Wilder, cựu chuyên gia phân tích cấp cao về Trung Quốc của CIA từng làm việc tại Hội đồng An ninh Quốc gia dưới thời Tổng thống George W. Bush, cho biết công việc thực sự của bà Bành nằm trong bộ máy đánh giá cán bộ quân sự – cơ quan sàng lọc những nhân vật nắm quyền điều hành quân đội Trung Quốc. Và Tập dựa rất nhiều vào mạng lưới quan hệ của bà vợ trong quân đội vì ông ta không có được mối quan hệ sâu rộng trong quân đội như bà ấy.
Lập luận của ông Wilder rất rõ ràng. Trước khi Tập, nay đã 73 tuổi, lên nắm quyền, bà Bành (kém Tập đúng một con giáp) đã dành nhiều năm đi lưu diễn cùng đoàn văn công tại các bộ tư lệnh quân sự lớn, tham dự các buổi tiệc chiêu đãi và làm quen với giới tướng lĩnh. Nói cách khác, theo ông Wilder, bà Bành nắm rõ ai là người trung thành và ai không.
Có thể nói Bành Lệ Viện thực sự là người phụ nữ quyền lực nhất Trung Quốc kể từ thời Giang Thanh.
Nỗi e ngại của đảng
Cái tên Giang Thanh cho đến nay vẫn còn mang sức nặng đặc biệt. Là vợ chính thức của Mao Trạch Đông và là người đứng đầu nhóm “Tứ nhân bang” – một phe cực tả đã lợi dụng cuộc Cách mạng Văn hóa (1966-1967) để đàn áp những người bị coi là kẻ thù và đẩy Trung Quốc vào cảnh hỗn loạn.Tuy nhiên, sau khi Mao qua đời, bà bị các đối thủ chính trị bắt giam và sau đó đã tự sát. Nửa thế kỷ sau, Giang Thanh vẫn là lý do khiến đảng cộng sản Trung Quốc e ngại bất kỳ dấu hiệu nào cho thấy vợ của một nhà lãnh đạo được nắm quyền lực trong tay.
Ngày nay, phản xạ đó vẫn còn: giữ cho vai trò của các phu nhân chỉ mang tính nghi thức, xuất hiện trước công chúng nhưng không gây ảnh hưởng thực tế. Những hoạt động ở mặt nổi bên ngoài cho thấy bà Bành mang phong thái của một người làm công tác tổ chức đảng hơn là một chính trị gia thuần túy: tham gia các buổi trà chiều cùng Nữ công tước xứ Cambridge, dự các buổi biểu diễn nghệ thuật cùng đệ nhất phu nhân Phần Lan và đến thăm các trường trung học cùng bà Melania Trump. Ngay cả việc ám chỉ rằng bà Bành đóng vai trò trong các quyết định nhân sự quân sự cũng chạm vào một vấn đề nhạy cảm mà đảng không muốn thừa nhận là có tồn tại. Điều đó có thể giải thích tại sao rất ít thông tin về tầm ảnh hưởng thực sự của bà được công khai.
Dẫu vậy, người phụ nữ mà Tập từng dựa vào trong chuyến viếng thăm Washington vào trung tuần tháng 9 vẫn là nhân vật đáng để theo dõi. Khi chưa có người kế nhiệm được chỉ định và vòng tròn các cố vấn tin cậy ngày càng thu hẹp, chính những người mà Tập thực sự dựa vào sẽ là những người định hình cục diện tương lai của Trung Quốc.
VH
