Trong khi mối quan hệ với các nước đang phát triển ngày càng gia tăng thì sự kỳ vọng đặt vào Bắc Kinh cũng gia tăng theo. Sau vụ lũ lụt khủng khiếp xảy ra tại khu vực biên giới giữa Nepal và Trung Quốc, người ta thử nhìn lại mối hệ giữa hai nước để xem đó có thực sự là mối quan hệ hữu nghị hay chỉ là sự thủ lợi từ phía Bắc Kinh.
Trung Quốc đã mất nhiều năm để xây dựng mối quan hệ với Nepal, thúc đẩy thương mại và gia tăng ảnh hưởng đối với quốc gia láng giềng nhỏ bé nằm trong vùng núi Himalaya. Sau khi các trận lũ lụt và sạt lở đất gây chết người tàn phá một phần khu vực biên giới chung vào tuần trước, Trung Quốc hiện đang chịu nhiều áp lực để chứng minh rằng sự hiện diện ngày càng lớn của họ có thể mang lại lợi ích cho Nepal hay không.
Cách ứng phó của Trung Quốc cho đến nay cho thấy họ nhận thức được rằng hành động của họ đang bị theo dõi bởi nhiều quốc gia khác – là những nơi mà Bắc Kinh đã tốn nhiều công sức để gây dựng tầm ảnh hưởng.
Ngay sau khi thảm họa xảy ra, một số người dân Nepal đã đặt câu hỏi liệu Trung Quốc, một cường quốc kỹ thuật đang lên, có thể đưa ra cảnh báo sớm hơn hay không. Mặc dù thảm họa lần này bắt nguồn từ phía biên giới thuộc Nepal, nhưng những thảm họa khác trong những năm gần đây lại khởi phát từ phía Trung Quốc.
Trung Quốc, quốc gia thường phản ứng gay gắt trước những câu hỏi về hành động và động cơ của họ, đã nỗ lực tìm cách xua tan những nghi ngại này bằng cách khẳng định họ luôn cố gắng hết sức để chia sẻ thông tin với Nepal; nhưng chia sẻ bao nhiêu lại là vấn đề khác.
Quan hệ Trung Quốc-Nepal
Bắc Kinh đã tăng cường quan hệ với các quốc gia đang phát triển, đồng thời đẩy mạnh thương mại và đầu tư thông qua kế hoạch Nhất đới Nhất lộ, là chương trình xây dựng cơ sở hạ tầng quy mô lớn được cho là công cụ để Trung Quốc gia tăng ảnh hưởng toàn cầu.
Nepal tham gia chương trình này vào năm 2017. Đối với Bắc Kinh, mối quan hệ bền chặt hơn với Nepal giúp Trung Quốc thách thức tầm ảnh hưởng của đối thủ trong khu vực là Ấn Độ, đồng thời củng cố an ninh biên giới tại Tây Tạng, là khu vực mà Bắc Kinh từ lâu đã ra sức nỗ lực để giành quyền kiểm soát hoàn toàn.
Tại Nepal, Trung Quốc đã hỗ trợ phát triển các dự án giao thông, bao gồm việc mở rộng đường vành đai quanh khu vực Kathmandu và nâng cấp các tuyến đường trục Bắc-Nam kết nối quốc gia này với Trung Quốc. Tuy nhiên, người dân Nepal phàn nàn rằng một số dự án có sự tham gia của Trung Quốc bị đình trệ, trong khi một số dự án khác, điển hình như phi trường quốc tế Pokhara, thì vướng vào các vụ bê bối tham nhũng.
Cửa khẩu Gyirong, là nơi đã bị phá hủy hoàn toàn sau vụ lũ lụt hồi cuối tháng 8, từng là biểu tượng cho mối quan hệ ngày càng phát triển đó. Trước khi thảm họa xảy ra, cửa khẩu này thường xuyên tấp nập xe tải chở hàng hóa tiêu dùng và xe hơi điện mới hướng tới Nepal. Theo số liệu chính thức từ phía Trung Quốc, kim ngạch thương mại giữa hai bên đã tăng gấp đôi, từ $1.1 tỷ năm 2018 lên $2.2 tỷ vào năm 2024, trong đó gần như toàn bộ là hàng xuất cảng từ Trung Quốc sang Nepal.
Giá trị của mối quan hệ này hiện đang bị đặt dấu hỏi. Một số dự án thuộc kế hoạch Nhất đới Nhất lộ giữa hai nước, bao gồm các tuyến đường sắt và đường dây truyền tải điện, vốn được dự định cho bắt xuyên qua khu vực cửa khẩu này.
Phải chăng Trung Quốc tìm cách giấu diếm
Năng lực khoa học và kỹ thuật ngày càng phát triển của Trung Quốc cũng đặt ra một vấn đề gây tranh luận sau vụ thảm họa. Một số cơ quan truyền thông tại Nepal đặt câu hỏi liệu các dự án cơ sở hạ tầng của Trung Quốc có phải là nguyên nhân gây ra lũ lụt hay không, và liệu nước này có thể đưa ra cảnh báo sớm hay không.
Các nhà khoa học tin rằng thảm họa xảy ra do một phần sông băng và lớp đá bên dưới bị tách rời, sau đó rơi xuống từ độ cao hơn một nghìn mét và tạo ra một trận lũ bùn khổng lồ. Theo các nhà nghiên cứu, vẫn còn nhiều câu hỏi chưa có lời giải đáp, trong đó có việc lượng nước khổng lồ này bắt nguồn từ đâu.
Sau vụ thảm họa, Trung Quốc đã có lệnh ngăn cấm các phóng viên quốc tế đi vào khu vực thuộc lãnh thổ của họ và hệ thống truyền thông nhà nước đã huy động tất cả nỗ lực để bác bỏ bất kỳ thông tin hay giả thuyết nào bất lợi cho họ. Hành động này khiến người ta không khỏi liên tưởng tới vụ đại dịch covid khi Trung Quốc ngăn cấm tất cả mọi tổ chức và cá nhân, kể cả các tổ chức khoa học quốc tế, đi vào để tìm hiểu nguyên do và nguồn gốc của đại dịch. Cùng lúc, Trung Quốc đã nỗ lực tìm cách xóa sạch mọi dấu vết và chứng tích.
Một điều rõ ràng ở đây là nếu không muốn người khác thêu dệt chuyện sai sự thật về mình, cách tốt nhất là hãy để họ tự mình đến và tận mắt chứng kiến mọi việc. Thế nhưng, tất cả những lời giải thích chúng ta nhận được lại chỉ là các tuyên bố chính thức từ giới chức trách của một quốc gia, nơi mà những nhà báo viết bài làm ảnh hưởng đến hình ảnh nhà nước thường phải đối mặt với cảnh tù tội hoặc thậm chí là cái chết oan uổng.
Con số người thiệt mạng chính thức do lũ bùn và lũ lụt đến nay là hơn 1,200 người và hơn 4,000 người vẫn còn mất tích.
Kêu gọi Trung Quốc có trách nhiệm
Ông Anil Pokhrel, cựu giám đốc điều hành Cơ quan Quản lý và Giảm thiểu Rủi ro Thiên tai Quốc gia của Nepal, cho biết Nepal đã hứng chịu nhiều thảm họa bắt nguồn từ phía bên kia biên giới tại khu vực Tây Tạng trong những năm gần đây, và những lời kêu gọi tăng cường hợp tác chia sẻ thông tin giữa Trung Quốc và Nepal không phải là chuyện mới.
Khi một hồ băng ở khu vực Tây Tạng bị vỡ vào tháng 7 năm ngoái, gây ra lũ lụt nghiêm trọng và thiệt hại nhân mạng tại Nepal, đã đưa đến những yêu cầu mới về việc Nepal cần tiếp cận thông tin chia sẻ theo thời gian thực (real-time) từ Trung Quốc.
Mặc dù đã có những trường hợp Trung Quốc đưa ra các cảnh báo hữu ích, nhưng hiện vẫn chưa có một kế hoạch hay phương pháp chính thức nào để chia sẻ thông tin về rủi ro và cách điều hành các thảm họa xuyên biên giới tại vùng núi Himalaya.
Theo nhận định của ông Pokhrel, cách tốt nhất để thực hiện điều này là thông qua việc sử dụng kỹ thuật quan sát bằng vệ tinh, và Trung Quốc là một trong những quốc gia hàng đầu trong lĩnh vực này. Trung Quốc thực sự có dư khả năng để làm điều đó.
Cũng theo ông Pokhrel, đây là cơ hội cho Trung Quốc cũng như cho Ấn Độ, một nước láng giềng khổng lồ khác của Nepal. Cả ba quốc gia này gắn kết với nhau bởi dãy núi Himalaya và các hệ thống sông ngòi chảy từ Tây Tạng đổ ra vịnh Bengal.
Thảm họa xảy ra vào thời điểm Trung Quốc đang ngày càng tìm cách khẳng định vai trò lãnh đạo của họ đối với khu vực được gọi là “Nam Bán cầu” (Global South) – bao gồm các quốc gia đang phát triển như Nepal, nơi tập trung phần lớn dân số thế giới.
VH
