“Hãy cho tôi một điểm tựa, tôi sẽ nhấc bổng trái đất lên” là câu nói nổi tiếng của Archimedes (287-212 trước Công Nguyên). Ổng là một nhà toán học, nhà vật lý, nhà phát minh huyền thoại người Hy Lạp. Hình của Archimedes được in ở mặt trước của Huy chương Fields, giải thưởng danh giá được coi là “Nobel Toán học” (vì giải Nobel không bao gồm lĩnh vực toán học), được Hiệp hội Toán học quốc tế (IMU: International Mathematical Union) trao 4 năm một lần cho những nhà nghiên cứu nổi bật.
Ơ-rê-ca (Eureka, nghĩa tiếng Việt là “tìm ra rồi”) là một giai thoại nổi tiếng về cách ra đời của “lực đẩy Archimedes” và của mục.. này.
Chỉ cần đường, muối, nước đúng liều lượng! Từ cuối thập niên 1970, nó trở thành cách chính cứu trẻ mất nước vì tiêu chảy ở nơi thiếu dịch truyền, không đủ điều kiện y tế. Hỗn hợp đó là Oral rehydration salts – ORS, hay dung dịch điện giải.
Để có công thức chính xác, đã trải qua nhiều nghiên cứu, chứ không phải cứ pha đại là ra hỗn hợp cứu người. Năm 1832, dịch tả càn quét Scotland khiến máu bệnh nhân mất nước nghiêm trọng, đặc quánh như nhựa đường. Bác sĩ Thomas Latta khi đó đã mở ra kỷ nguyên hồi sức bằng cách thử nghiệm truyền tĩnh mạch dung dịch muối ấm và bicarbonate. Tuy nhiên, phương pháp này đòi hỏi kỹ thuật cao, dụng cụ vô trùng và không tiện lợi trong các đợt dịch lớn.
Bước ngoặt lịch sử xuất hiện vào tháng 8-1968 tại Dhaka (Bangladesh), khi hai bác sĩ người Mỹ David Nalin và Richard Cash phát giác “chìa khóa” then chốt của công thức: thiếu đường glucose. Cơ chế đồng vận chuyển glucose – natri tại ruột non giúp cơ thể hấp thụ nước trực tiếp qua đường uống, cắt giảm tới 80% nhu cầu dịch truyền tĩnh mạch. Không cần vô trùng, không cần kim tiêm, không cần y sĩ biết lấy mạch…
Năm 1971, giữa khủng hoảng dịch tả tại trại tị nạn Bangaon (Ấn Độ), bác sĩ Dilip Mahalanabis đã cấp phát các bình ORS để thân nhân tự cho bệnh nhân uống. Kết quả phi thường: tỷ lệ tử vong giảm ngoạn mục xuống chỉ còn 3.6% trong hơn 3,700 bệnh nhân. Năm 1978, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) chính thức đưa ORS vào chiến dịch toàn cầu, cùng lúc The Lancet gọi đây là “tiến bộ y học quan trọng nhất của thế kỷ”.
Từ năm 1985 đến 2004, công thức ORS ban đầu đã được WHO và UNICEF tinh chỉnh để cải thiện độ bền thành phần, giảm áp lực thẩm thấu phù hợp hơn với thể trạng trẻ nhỏ và bổ sung kẽm nhằm tối ưu hóa phác đồ điều trị. Và tới nay, ORS vẫn là lựa chọn số một nhờ luôn sẵn có và chi phí thấp, trong bối cảnh tiêu chảy cấp vẫn cướp đi sinh mạng của khoảng 443,000 trẻ dưới 5 tuổi mỗi năm trên toàn cầu.
Hãy luôn giữ trong nhà vài gói ORS, khi hữu sự chỉ cần hòa vào đúng lượng nước theo hướng dẫn rồi cho trẻ em, người lớn uống từng ngụm; còn nếu không có sẵn ORS thì WHO khuyến cáo công thức pha dã chiến: 6 thìa cà phê đường + 1/2 thìa cà phê muối hòa tan trong 1 lít nước đun sôi để nguội. Thừa muối có thể gây ngộ độc natri nguy hiểm tính mạng ở trẻ nhỏ, trong khi dư đường sẽ khiến tình trạng tiêu chảy nặng hơn, nên cần cẩn thận.
Giữa thời đại mà các hãng dược bòn rút hàng tỉ đô la cho một phát minh bào chế, thì sinh mạng của hơn 54 triệu người từ năm 1980 đến 2007 lại được cứu rỗi bằng một công thức vô cùng rẻ tiền, không độc quyền, không sở hữu trí tuệ. Đây có thể coi là “mã nguồn mở” (open-source) vĩ đại đầu tiên của nền y học nhân loại.
