Trong bối cảnh những lo ngại về viễn cảnh ngày tận thế của nhân loại do trí tuệ nhân tạo (AI) gây ra đang lên đến đỉnh điểm, nhiều nhà lãnh đạo trong chính phủ cũng như trong lĩnh vực khoa học đã lên tiếng kêu gọi hãy làm chậm lại tiến trình nghiên cứu và phát triển loại kỹ thuật mới này. Điều lo ngại cũng được đưa vào chương trình nghị sự để thảo luận giữa hai nhà lãnh đạo quyền lực nhất thế giới – Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình – trong hội nghị thượng đỉnh diễn ra vào hôm 24 tháng 9 tại thủ đô Washington.
Cuộc thảo luận được cho là căng thẳng do Hoa Kỳ và Trung Quốc hiện đang trong cuộc đua gay gắt để nhằm thống trị lĩnh vực AI, đồng thời cả hai quốc gia có quan điểm rất khác biệt về các vấn đề an toàn.
Ưu tiên về an toàn AI
Tại Hoa Kỳ, các cuộc thảo luận tập trung vào việc ngăn chặn những rủi ro trong tương lai đối với một mô hình AI đủ sức vượt khỏi tầm kiểm soát của con người, hay một loại vũ khí tự động có khả năng tự quyết định hành động của nó, hoặc một công cụ đủ mạnh để hỗ trợ các phần tử có ý tưởng xấu nào đó có thể tự chế tạo vũ khí giết người hàng loạt. Mặc dù ông Trump tỏ ý không quá coi trọng việc thiết lập các cơ chế kiểm soát, nhiều lãnh đạo cấp cao trong ngành AI tại Hoa Kỳ vẫn đang kêu gọi nên chậm lại tốc độ phát triển để ưu tiên cho vấn đề an toàn.
Tại Trung Quốc, mối quan tâm về an toàn AI lại hướng về một khía cạnh khác: ngăn cản những mối đe dọa đối với trật tự chính trị mà đảng cộng sản Trung Quốc đang nắm quyền lãnh đạo.
Sự khác biệt về ưu tiên này khiến việc duy trì một cuộc đối thoại có thực chất và bền vững – nhằm ngăn chặn cuộc cạnh tranh leo thang biến thành một cuộc khủng hoảng mà cả hai chính phủ đều chưa sẵn sàng ứng phó – trở thành một thách thức lớn.
Các ưu tiên của Trung Quốc đã được thể hiện rõ trong tuần lễ trước cuộc họp thượng đỉnh khi ông Trần Nhất Tân (Chen Yixin), Bộ trưởng An ninh Quốc gia Trung Quốc, trình bày quan điểm của chính phủ về rủi ro của AI trong một ấn phẩm của đảng. Mối nguy hiểm đầu tiên mà ông ta nêu ra không phải là mối đe dọa đối với nhân loại, mà là đối với nhà nước. Ông cảnh báo rằng AI có thể “tác động mang tính hệ thống đến môi trường an ninh chính trị”, tạo điều kiện cho các thế lực thù địch sản xuất hàng loạt tin đồn, tiến hành “chiến tranh nhận thức” và kích động bất ổn.
Giải pháp mà ông ta đưa ra không phải là các biện pháp kiểm soát kỹ thuật, mà là tăng cường sự kiểm soát của đảng, bao gồm việc duy trì “sự quản lý của đảng đối với Internet và dữ liệu”.
Nói cách khác, việc duy trì quyền kiểm soát của chính phủ được đặt lên hàng đầu.
Theo nhận định của một số giới chức tại Washington, sự khác biệt này khó có thể được giải quyết thông qua đàm phán. Bắc Kinh vẫn khăng khăng từ chối các đề nghị hợp tác thực chất về an toàn AI với Hoa Kỳ.
Quan điểm khác biệt
Ưu tiên số một của Trung Quốc là trở thành quốc gia dẫn đầu toàn cầu về AI, và do đó họ khó có thể chấp nhận thực hiện các biện pháp kìm hãm tốc độ phát triển AI của họ chừng nào khả năng AI của họ vẫn còn thua kém các phòng thí nghiệm hàng đầu của Hoa Kỳ dù chỉ vài tháng.
Trong cuộc gặp gỡ tại Bắc Kinh hồi tháng 5, cả hai ông Trump và Tập Cận Bình đã cam kết sẽ tiến hành một hình thức đối thoại nào đó về AI, tuy nhiên cho đến nay vẫn chưa thấy có dấu hiệu tiến triển cụ thể.
Trong một bản tuyên bố mới đây, Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent, hiện đang lãnh đạo lộ trình phát triển AI của Hoa Kỳ, nói rằng Hoa Kỳ vẫn giữ vị thế dẫn đầu trong lĩnh vực AI và sẵn sàng thảo luận về việc phòng tránh các rủi ro chung cũng như ngăn chặn sự phân tách giữa hai hệ thống. Hoa Kỳ cũng kỳ vọng các cuộc thảo luận sẽ bao gồm cả những mô hình có trọng số mở và mô hình có trọng số đóng.
Các phòng nghiên cứu hàng đầu của Mỹ như OpenAI và Anthropic giữ kín các mô hình mạnh nhất của họ, chỉ cho phép tiếp cận thông qua các kênh trả phí, trong khi những tên tuổi lớn của Trung Quốc, trong đó có DeepSeek, lại phát hành các mô hình của họ dưới dạng hệ thống có trọng số mở, cho phép bất kỳ ai cũng có thể tải xuống miễn phí. Đây là một nước đi chiến lược với kỳ vọng rằng việc phổ biến rộng rãi kỹ thuật này sẽ giúp AI của Trung Quốc lan tỏa toàn cầu, đồng thời làm suy yếu những nỗ lực của Hoa Kỳ nhằm kiềm chế sự phát triển của AI Trung Quốc.
Một số nhà hoạch định chính sách cho rằng cuộc cạnh tranh, cũng như các cuộc đối thoại, giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc về AI mang nhiều nét tương đồng với cuộc cạnh tranh thời chiến tranh lạnh giữa Hoa Kỳ và Liên Xô. Khi đó, cũng giống như với AI hiện nay, hai siêu cường cùng chạy đua phát triển vũ khí hạt nhân trong khi vẫn duy trì nỗ lực kiểm soát sự kình địch để tránh dẫn đến thảm họa.
Vấn đề hiện nay là liệu Hoa Kỳ và Trung Quốc có thể gấp rút hơn trong việc xác định các lợi ích chung cũng như các quy trình nhằm tránh rủi ro cho cả hai bên, và bắt đầu các cuộc đàm phán cấp cao mang tính bền vững với sự tham gia của các chuyên gia nhiều kinh nghiệm để có thể đưa ra được giải pháp chung về sự an toàn của AI.
Hoa Kỳ hiện vẫn chưa giải quyết được cuộc tranh luận đó ngay ở trong nước khiến việc thúc đẩy quan điểm về ưu tiên an toàn AI với đối tác ngoại quốc cũng trở nên khó khăn hơn.
Riêng tại Trung Quốc, các giới chức ở Bắc Kinh vẫn đánh giá thấp mối đe dọa về sự xâm nhập của AI, bởi họ tin rằng họ có thể ngăn chặn sự rủi ro bằng hệ thống tường lửa vĩ đại của họ.
“Vạn Lý Hỏa Thành” (Great Firewall) là thuật ngữ bao hàm nỗ lực kéo dài trong nhiều thập niên qua của Trung Quốc nhằm tách biệt mạng lưới internet trong nước với thế giới bên ngoài, thông qua việc chặn các trang mạng của ngoại quốc và loại bỏ những nội dung mà chính quyền không muốn hơn một tỷ người sử dụng internet Trung Quốc tiếp cận. Là một trong những hệ thống kiểm soát thông tin tinh vi nhất từng được xây dựng, đây được xem là trụ cột duy trì quyền lực của đảng.
Hệ thống tường lửa này được thiết kế để kiểm soát những gì mà người sử dụng internet ở Trung Quốc có thể nhìn thấy, chứ không phải để ngăn chặn các cuộc xâm nhập vào mạng lưới và hệ thống. Theo các nhà phân tích, mô hình AI có khả năng tự dò tìm lỗ hổng bảo mật lại là một mối đe dọa hoàn toàn khác biệt so với một trang web ngoại quốc hay một bài đăng trên mạng xã hội – một mối đe dọa mà tường lửa thông thường không thể ngăn chặn được.
Đảng là trên hết
Tuy nhiên, với tất cả sự tin tưởng của họ, các giới chức Trung Quốc vẫn chỉ quan tâm đến tình hình hiện tại của các cuộc thảo luận về AI, cũng như việc liệu các cuộc đối thoại này có thể giúp nới lỏng những hạn chế của Hoa Kỳ đối với hoạt động xuất cảng kỹ thuật cao này sang Trung Quốc hay không.
Sự khác biệt về các ưu tiên an toàn vốn không phải là chuyện mới mẻ gì, và nỗ lực gần đây nhất nhằm giải quyết những bất đồng về AI chính là một bài học cảnh tỉnh. Theo các giới chức Hoa Kỳ từng tham gia các cuộc thảo luận, khi chính quyền Biden khởi động cuộc đối thoại chính thức về AI với ông Tập Cận Bình vào năm 2023, Bắc Kinh đã giao nhiệm vụ này cho bộ ngoại giao thay vì một cơ quan chuyên môn về kỹ thuật; cách sắp xếp này đã hạn chế đáng kể chiều sâu nội dung của cuộc trao đổi.
Một dấu hiệu sớm cho thấy mức độ nghiêm túc của Bắc Kinh đối với các cuộc thảo luận về AI sẽ nằm ở việc họ sẽ chỉ định ai là người giữ vai trò lãnh đạo đối thoại. Tuy nhiên, việc chỉ định nhân sự mới chỉ là phần dễ dàng của cuộc đối thoại. Điều thực tế mà các cuộc thảo luận trong tương lai nếu có vẫn không thể giải quyết được là một bên muốn bảo đảm về sự an toàn đối với kỹ thuật AI, trong khi bên còn lại chỉ muốn bảo đảm sự an toàn đó đối với đảng.
VH
