Việc biến đổi khí hậu sẽ làm tăng nguy cơ cháy rừng trên toàn thế giới, phẩm chất không khí cũng sẽ tiếp tục bị ảnh hưởng. Những ảnh hưởng của khói cháy rừng tác động sâu sắc đến sức khỏe về thể chất lẫn tinh thần của người dân.
Cháy rừng không chỉ là vấn nạn đối với những người ở gần rừng hay vùng có than bùn và thảo nguyên, mà các đám cháy có thể tạo ra các cột khói cao lan nhanh với khoảng 23 km / 1 giờ (14 miles / hour) rồi từ đó lan rộng ra khắp toàn cầu. Ở một số nơi trên thế giới, không khí được cải thiện nhanh chóng nhờ những chính sách giảm hay chống ô nhiễm, nhưng một số nơi không khí trong lành đang có nguy cơ bị ô nhiễm.
Cháy rừng ở British Columbia, Canada. nguồn: ourquadcities.com
Vào năm 2023, các vụ cháy rừng ở Siberia do nhiệt độ nóng bất thường khiến khói bay vượt qua Thái Bình Dương đến Alaska và Seatle, Hoa Kỳ.
Năm 2024, Canada đã có những vụ cháy rừng sớm hơn dự kiến và trầm trọng nhất là ở British Columbia, do nhiều năm bị hạn hán và lượng tuyết rơi dưới mức trung bình trong mùa đông. Seatle gần bên cũng bị ảnh hưởng khói.
Năm 2025, ở Mỹ có các vụ cháy rừng lớn, trong đó Palisadses Fire và Eaton Fire là 2 thảm họa nghiêm trọng ở miền Nam California. Do thời tiết quá khô và những cơn gió mạnh thổi như bão với tốc độ đáng kinh ngạc, đám cháy lan nhanh đến các khu dân cư đông đúc khiến nhiều người phải di tản. Los Angeles County cho rằng đây là một trong những trận cháy rừng có sức tàn phá lớn nhất trong lịch sử của địa hạt.
Vào hè năm nay 2026, có hơn 800 vụ cháy rừng hoành hành khắp Canada, đang vượt tầm kiểm soát. Phần lớn phẩm chất không khí ở Detroit là tồi tệ nhất, sau đó là Toronto và Minneapolis. (Theo Air Quality Tracker IQAir)
Châu Âu là lục địa ấm nhanh nhất thế giới với nhiệt độ tăng gấp đôi mức trung bình toàn cầu. Vào hè 2026, sóng nhiệt và lửa rừng đã tỏa xuống châu Âu gây tổn hại nặng nề.
Tại Hungary, mực nước sông Danube xuống thấp bất thường đã gây khủng hoảng năng lượng khiến nhà máy hạt nhân duy nhất phải đóng cửa vì nó phụ thuộc vào nước sông để làm mát.
Lực lượng cứu hỏa tiếp tục chiến đấu với nhiều vụ cháy rừng trên khắp Serbia. Ngọn lửa đã thiêu rụi khu bảo tồn thiên nhiên ở Deliblato Sands và cư dân thị trấn Kraljevo phải di tản.
Ở miền Bắc nước Ý, cháy rừng cũng đã bùng phát tại khu vực hẻo lánh Verdriano.
Đài Quan Sát Zeppelin (Zeppelin Observatorry. nguồn: svalbardposten.no
Ở Tây ban Nha, nhiều đám cháy lớn đồng thời xuất hiện ở Madrid, Avila, Toledo, Valencia và một số vùng khác. Thảm họa cháy rừng này do những đợt nóng kéo dài, cây cỏ khô héo và gió thổi đưa tàn lửa đi xa tạo ra đám cháy mới.
Ở Pháp, vụ cháy rừng lớn đã bùng ra từ vùng phía nam Var, cho đến nay, dù không còn lan rộng nhưng lực lượng cứu hỏa vẫn tiếp tục duy trì vì có nguy cơ bùng phát trở lại. Đây được ghi nhận là vụ cháy dữ dội nhất trong những thập niên gần đây.
Các khoa học gia cũng cảnh báo rằng các đợt nắng nóng sẽ trở nên thường xuyên hơn, dữ dội hơn và xảy ra sớm hay trễ trong năm khi khí hậu càng ngày càng ấm lên.
Sau khi ngọn lửa lụi tàn là tàn tích đầy thảm hại và độc hại, ngoài người bị thiệt mạng, người còn sống phải đối mặt với tro bụi, chất độc từ rừng, từ những ngôi nhà, xe, vật liệu xây dựng bị cháy…
Những rủi ro về sức khỏe do ô nhiễm không khí từ cháy rừng gây ra, phần lớn phụ thuộc vào loại vật liệu đang cháy. Như ở Siberia, là rừng phương Bắc có nhựa và than bùn, khi cháy thải ra một số lượng ô nhiễm kỷ lục và lượng thủy ngân rất cao.
Chất ô nhiễm bụi mịn PM2.5 (1) và hạt nano(2) từ các vụ cháy rừng có liên quan gây bệnh về dường hô hấp. Khói cháy rừng có hại cho một số tế bào miễn dịch trong phổi với độc tính cao gấp 4 lần so với các hạt từ các loại ô nhiễm khác. Độc tính còn tăng thêm gấp đôi trong vài giờ so với khói thải ra ban đầu. Ngay cả người dù ở xa nguồn lửa vẫn có thể gặp phải những hậu quả xấu khi hít khói pha loãng hay bị oxy hóa cao (Theo Athanasios Nenes, hóa học gia Thụy Sĩ tại Swiss Federal Institute of Technology Lausanne).
Các khoa học gia cho biết các hạt ô nhiễm gây ra viêm nhiễm và từ từ làm tổn thương các dây thần kinh trong khứu giác, nơi truyền “mùi” từ mũi đến não bộ. Hội chứng yếu hay mất khứu giác ở người lớn tuổi (60+) nhiều hơn người trẻ.
Hiện nay, hầu hết mọi người trên thế giới đều hít thở không khí bị ô nhiễm theo một “kiểu” nào đó. Những người bị ảnh hưởng nặng nề nhất vẫn là những người ít có khả năng tự bảo vệ hoặc tự thoát khỏi vấn nạn này. Ước tính có khoảng 716 triệu người có thu nhập thấp trên toàn cầu sống ở những khu vực có mức độ ô nhiễm không khí không an toàn. Ngay cả các quốc gia giàu có và phát triển ở châu Âu và Bắc Mỹ, thiệt hại ô nhiễm không khí gây ra chủ yếu đè nặng lên những người nghèo nhất hoặc các cộng đồng thiểu số [bị phân biệt].
Thêm một nguồn độc hại gây ra các hạt bụi mịn trong không khí là nhiên liệu hóa thạch như xăng, dầu diesel từ xe, xâm nhập sâu vào phổi và đi vào máu. Mức độ viêm nhiễm này dẫn đến một số bệnh mãn tính bao gồm bệnh tim, phổi và ung thư.
Ô nhiễm PM2.5 là mối đe dọa lớn nhất đối với môi trường sống. Các nhóm người “nghèo” đã phải đối mặt với mức độ phơi nhiễm không khí cao, khi họ ở những nơi có khu công nghiệp nặng, gần đường cao tốc, nhà máy hóa chất, sân bay, bến cảng,… Các khu vực nghèo nhất ở châu Âu cũng có xu hướng trải nghiệm nồng độ PM2.5 cao hơn 1/3 so với các khu vực giàu có hơn.
Các khoa học gia dựa vào các trạm quan trắc (Air Quality Tracker IQAir) lấy mẫu phẩm chất không khí gần như liên tục để lập bản đồ những vùng bị ô nhiễm. Một trong số đó là Đài Quan Sát Zeppelin (Zeppelin Observatorry) nằm trên núi Zeppelin, gần Ny-Ålesund, thuộc quần đảo Svalbard, Na Uy. Đây không phải là đài quan sát thiên văn mà là trạm nghiên cứu và theo dõi khí quyển Bắc Cực.
Đặc điểm là Zeppelin nằm ở Bắc cực, trong một môi trường rất xa các nguồn ô nhiễm lớn. Vì vậy, các nhà khoa học có thể dùng nó như một “trạm đo sức khỏe của bầu khí quyển trên Trái Đất”. Zeppelin là nơi lý tưởng để quan sát “dấu chân” của không khí, theo dõi những thay đổi của khí quyển và ô nhiễm trên toàn cầu.
Cape Grim
Zeppelin quan sát theo dõi nhiều thành phần khí quyển như:
– CO2, methane (CH4), N2O
– Ozone và bức xạ UV
– Aerosol – những hạt cực nhỏ lơ lửng trong không khí gồm bụi và muội than.
– Các hợp chất Lưu Huỳnh
– Các hợp chất hữu cơ khó phân hủy
– Thủy ngân
– Hơn 30 loại khí từ nhà kính chứa Chlorine hoặc Fluorine
Các chất ô nhiễm không hề được tạo ra ở Bắc Cực, chúng có thể được mây, gió, băng, tuyết… hoặc các hệ thống khí quyển vận chuyển từ châu Âu, châu Á và những vùng khác lên phía Bắc.
Một số khoa học gia làm thống kê cho rằng, thị trấn chỉ có 45 người, sống cách Bắc Cực 765 miles (1,231 km) có bầu không khí trong sạch nhất hành tinh. Khu vực này đã phát triển xung quanh ngành công nghệ khai thác than trong nửa đầu của thế kỷ 20. Nhưng hiện nay, nồng độ khí Methane, Sulphate và các hạt bụi mang theo kim loại cũng đang gia tăng trong không khí xung quanh thị trấn này.
Và một nơi cũng có không khí trong lành nhất được tìm thấy ở phía Tây Bắc đảo Tasmania, Úc. Đó là mũi Grim hay Kennaook (Cape Grim), nơi hẻo lánh có nhiều vách đá, thường xuyên chịu những trận “cuồng phong – Roaring Forties” (vùng gió Tây khoảng 40° ở Nam vĩ tuyến).
Mũi Grim nằm ở vị trí cô lập, nơi không có gì cản trở những cơn gió mạnh mẽ thổi khắp Nam Đại Dương. Đây là nơi các khoa học gia xem là Baseline Air – bầu không khí đại diện cho khí quyển của Nam Bán Cầu.
Những nơi có không khí trong lành khác được kể đến là: Trạm Mauna Loa, thuộc đảo Macquarie ở Hawaii và Trạm Casey ở Nam Cực.
Hiện nay, chúng ta, ai cũng muốn được sống trong nguồn không khí trong lành. Một số thay đổi hiệu quả nhất để giúp giảm ô nhiễm không khí bao gồm:
– Giảm lượng khí thải từ giao thông ở các thành phố.
– Chuyển sang các phương pháp nấu ăn sạch hơn.
– Giảm sử dụng nhiên liệu hóa thạch.
– Các biện pháp ngăn ngừa cháy rừng ngay từ đầu.
GVV sưu tầm
(1) PM2.5 là kích thước của những hạt nhỏ li ti (Particulate Matter) trong không khí như bụi, muội than, từ hỗn hợp các chất rắn và lỏng với thành phần hóa học khác nhau. 2.5 micromet nhỏ hơn “đường kính” của một sợi tóc.
(2) Hạt nanoparticles rất nhỏ, có kích thước khoảng từ 1 – 100 nanomet (nm). 1 nm = 1 phần tỷ mét. Mức độ nguy hiểm của hạt nano tùy vào thành phần hóa học, hình dạng, nồng độ, kích thước và thời gian tiếp xúc. Những hạt bụi nhỏ có thể dễ đi sâu vào hệ hô hấp hơn những hạt lớn, đây là lý do các khoa học gia quan tâm đến những hạt bụi mịn hay siêu mịn trong không khí.
