Bể học mênh mông, thánh hiền đã dạy, cho nên lúc nào con người cũng phải cố bì bõm lặn hụp để tồn tại trong bể học, nếu không muốn bị nhấn chìm xuống tận đáy sâu. Khổ nỗi ở thời a còng (@) này, mình học được một điều thì lại có một chục điều mới nảy sinh. Càng học càng tụt, tiến một bước lùi hai bước, nản vô cùng! Nhiều chị bạn của tui đã tuyên bố “không thèm” học nữa. Ai muốn tiến bộ đến đâu thì cứ tiến, bà đây vẫn sống vui sống khỏe “một cách cổ truyền”. Không chuyển tiền trên mạng, không Zelle Ziếc, không Pay Pal Pay Piếc gì sất! Có bill thì viết check thanh toán qua bưu điện, đi chợ thì móc tiền tươi thóc thật chi trả. Các bà vẫn sống phây phây, có chết thằng Tây nào đâu!
Một số các bà bạn khác thì hoàn toàn ngược lại. Ai tới đâu tui tới đó, có gì mới cũng không qua mặt được các nàng. Mình vừa tập tễnh biết “in mà không in” các bài viết ở dạng Word ra dạng pdf, không cần in ra giấy, thì các nàng đã tụ tập bài vở của họ thành flip book để bạn bè lật từng trang mà xem trên máy, cứ như đang cầm cuốn sách giấy trên tay mà đọc vậy. Rồi thì làm You Tube, lập website, lập trang Pinterest, thượng vàng hạ cám không thiếu món chi. Phục quá!
Gần đây mọi người tiến sang lĩnh vực AI (Artificial Intelligence), tức là trí tuệ nhân tạo. AI là ai? Trí tuệ nhân tạo là ký rì tui chẳng biết. Trí tuệ người phàm mắt thịt còn chưa ra hồn đây, sức đâu mà đụng đến trí tuệ nhân tạo. Thế mà các nàng tiên tiến “chơi” AI ngon lành đấy! Các nàng đặt hàng cho AI phổ nhạc những bài thơ của mình, rồi cho AI đánh nhạc xập xình réo rắt, cất giọng ca lảnh lót, luyến láy ra trò, sau đó gửi YouTube cho bạn bè thưởng thức. Mình thì vẫn ngoan cố kiểu nhà quê, thích chơi với người thật việc thật, nhất định không chơi với “người nhân tạo”, người dỏm. Lợi bất cập hại, ai biết được hậu quả khó lường sau này.
Thế rồi…
Người Việt nói “Ghét của nào Trời trao của ấy”. Người Mỹ nói: “Never say Never!” Lập trường kiên định của Hai Lúa một ngày đẹp trời bỗng lung lay rồi đổ ập xuống đất vỡ tan tành từng mảnh! Số là năm 2026 Hội ái hữu trường tôi có hân hạnh nhận lãnh trách nhiệm tổ chức Đại Hội trường toàn cầu tại vùng thủ đô Hoa Thịnh Đốn. Thế là tui có “hân hạnh” làm đặc san đại hội.
Job chính của việc làm đặc san không phải là viết lách. Các văn tài tứ phương đã hăng hái gửi sáng tác về đầy hộp thư, mình chỉ chọn lọc đưa vào đặc san thôi. Tuy nhiên, “của đưa” đã có sẵn, còn “cách đưa” là một vấn đề hoàn toàn khác. Bài vở tác giả vắt óc viết ra cho mình, mình phải biết trân quý, trình bày cho có mỹ thuật, sáng sủa, cho mọi người ai cầm đến tờ đặc san cũng thấy hấp dẫn lôi cuốn muốn mở ra đọc ngay.
Thiết kế đặc san đầu tiên là đi tìm font đẹp cho tựa bài. Sau đó tìm hình ảnh minh họa cho thích hợp với nội dung bài viết. Cách đây hơn chục năm khi hội ái hữu trường tôi tổ chức đại hội năm 2015, mỗ gia cũng đã có hân hạnh làm việc trong Ban Báo Chí.
Thời đó cứ lên mạng tìm hình ảnh một cách ngẫu hứng bâng quơ, thấy cái gì đẹp thì bưng dìa một cách rất “vô tư”, chẳng xin phép ai. Ở đời muôn sự của chung mà! Thời nay thì đã khác. Có nhiều website gắn “khóa” vào hình ảnh của họ, như in tên business của họ suốt bề ngang tấm ảnh, hay tạo phông đầy ô vuông chi chít, mình muốn dùng phải thực hiện vấn đề “đầu tiên” với họ thì họ mới gỡ khóa cho mình dùng, tức là xóa đi những “vết thẹo” trên mặt tấm tranh hay ảnh. Lướt qua lướt lại vài bận, tui đã “chấm” vài hình ảnh, sẵn sàng chi trả. Tuy nhiên, đến khi đi vào chi tiết thì điều kiện chi trả là bằng tiền đồng VN. Đành thôi, phức tạp quá!
Thế rồi…
Có kẻ tự tìm đến mình dụ khị phục vụ miễn phí. “Nó” đã biết nhu cầu của mình khi theo dõi những tìm kiếm của mình trên mạng, nên tự động đến gõ cửa “đề nghị giúp đỡ”. Bọn con buôn ranh thật! Mỗi khi mình vào Word viết một bài gì đó là có kẻ rình sẵn trong bụi rơm nhảy ra gạ gẫm: “Này, tính viết gì đó? Để tui giúp cho một tay nghen?” Con buôn chào hàng này “quí danh” là Copilot, một công cụ AI của Microsoft 365, doanh nghiệp chuyên cung cấp Word, Excel, Power Point, Outlook v.v… cho khách hàng.
Bình thường thì mình cứ gạt phắt: “No! Thank you!” Một hôm đang động não thiết kế một thiệp mời tiệc trà trong “Làng Già” nơi mình cư ngụ mà nó cứ càm ràm bám sát nên bực mình bảo: “Ừ thế thì đặt cho một bài thơ ngắn mời khách đi! Thế này, thế này, thế này… nhé!”. Úi mèn ơi, thơ nó nặn ra cũng hay ra phết, sau khi mình đã chỉnh sửa đôi chút:
We heartily invite you, My Dear…,
To the park, where blossoms cheer
Spring in the air,
Neighbors gathered, stories shared.
Sip your tea. Let conversation flow
and laughter and friendship grow
Đáng nể nhỉ!
Trở lại chuyện thiết kế đặc san. Thoạt tiên có một tác giả gửi những hình vẽ ngây thơ trong lưu bút ngày xưa. Những hình ảnh này ghép lại thành một collage chủ đề “Nét Vẽ Ngày Xưa” rất dễ thương. Vấn đề là hình ảnh được chụp lại ở dạng jpg, đưa lên trang giấy thì mang màu xanh lè không đẹp. Mình lúng túng không biết làm sao tẩy màu cho trang đặc san được sáng sủa đẹp mắt hơn, nên đưa cho Copilot thử tài. Úi mèn ui! “Nó” xuất sắc thật.
Giỏi!
Sau đó Copilot dụ khị mình “cho phép” “Nó” trổ tài thêm để phục vụ mình. Ai nỡ lòng nào mà từ chối chứ?
Thừa thắng xông lên, mình lại đưa cho Copilot một hình vẽ khác của một tác giả kèm theo bài viết của cô. Cũng là vấn đề phông bị loang màu xanh tối tăm vì ở dạng jpg, cần rửa cho sạch sẽ. Sẵn dịp bảo “Nó” tô đậm thêm nét vẽ cho hình ảnh rõ ràng hơn.
Copilot đã không phụ lòng! Sạch! Đẹp!
Đang tủm tỉm cười khoái chí thì bỗng… Úi trời! Trường học có bảng khẩu hiệu “Tiên học lễ hậu học văn” mà “Nó” sửa lại thành “Tiên hộc lễ hậu hộc văn”! Cha chả! Lớn gan quá rồi! Dám thò tay mặt đặt tay trái sửa hình người khác. Lại còn thêm vào một cô học trò nữa cho đông vui. Bèn mắng cho mấy mắng, bắt nó giữ lại nguyên bản của tác giả. “Lệnh” quá đơn giản mà nó làm không được có tức không cơ chứ! Sai đâu sửa đó, càng sửa càng sai! Cuối cùng nó tẩu hỏa nhập ma, biến bảng khẩu hiệu thành “Học Học Học Văn Văn Văn”! Mày đã lên cơn khùng thì đành cho mày về vườn, giữ lại bản vẽ nguyên thủy của tác giả vậy!
Thôi bây giờ bảo AI vẽ trong tưởng tượng chắc ngon cơm hơn, khỏi vi phạm bản quyền tác giả. Mình ra lệnh mới: “Hãy vẽ một cô gái đứng bên trong nhìn qua kính cửa sổ đang mưa”. “Thưa bà có ngay!” Vài phút sau nó cho xem một bé gái Mỹ xinh thật là xinh, mặt bầu bĩnh, mắt to tròn ngây thơ, miệng cười rạng rỡ, nhìn muốn hôn “chụt” một cái. “Quên! Vẽ thiếu nữ Việt Nam cơ, độ hơn 20 tuổi, mặt hơi buồn”. Lại “Thưa bà có ngay!” Một phút sau có kết quả! Trông cũng được ra phết! Thế bây giờ mi vẫn giữ nét mặt này, trẻ hơn chục năm, khi còn là nữ sinh, khi thì ngồi trong lớp, lúc thì ra nhặt hoa phượng rơi trong sân trường, ngày phải ra đi thì ghé đến trường đứng ngoài nhìn vô sân vắng lặng, rồi hai chục năm sau lại trở về trường, mặc áo hoa, không còn áo dài trắng ngây thơ, cũng đứng ngoài nhìn vào với nét buồn trên mặt v.v. làm được không? “OK, có ngay!” Thật là hào hứng cho Hai Lúa sử dụng AI! Mình có được những bản vẽ ưng ý mà có đi truy tìm trên mạng để “chôm” thì cũng không tìm đâu ra. Từ đó mình biết ý, khi nhờ điều gì thì phải cho biết rõ không gian địa lý (ở VN hay ở đâu), bối cảnh văn hóa (người Việt chứ không phải người Mỹ), hình thức nghệ thuật (vẽ nét mực đen chứ không vẽ tranh màu vì báo nhà nghèo không có tiền in màu) v.v…
Dần dần đang ngon trớn đòi hỏi này nọ thì… “đứt phin” ngang xương! Copilot của Microsoft 365 cho biết đã hết tiêu chuẩn miễn phí rồi, phải trả tiền nâng cấp, hay là đợi đến tháng sau mới được dùng lại. Đúng là cụt hứng!
Bèn lọ mọ đi tìm “của rẻ mà không ôi” nơi khác. ChatGPT cũng cung cấp dịch vụ vẽ miễn phí, và cho chỉ tiêu hằng ngày, dùng đến sạch túi thì “cúp điện”, nhưng hẹn ngày sau trở lại cũng vào giờ H này sẽ được phục vụ tiếp. Được mà! Đã sử dụng của chùa thì sẵn lòng đợi chứ!
AI làm việc bài bản lắm nhé. Vấn đề là mình phải biết cách “ra lệnh” cho nó. Nó là thiên lôi chỉ đâu đánh đó chứ không biết suy nghĩ. Dùng tiếng Anh với nó cũng phải ý tứ, đôi khi hiểu lầm nhau là nó tắt máy không chịu hợp tác nữa. Có lần muốn tạo hình minh họa cho câu chuyện học trò tập kịch Cụ Đồ Chiểu, Hai Lúa bảo AI vẽ cụ đồ mặc áo dài the đen, đội khăn đóng, khi nghe quân Pháp tiến vào cửa thành thì choáng váng ngã bật ra sau. Tác giả kể khi vở kịch mang ra trình diễn thì có một chi tiết “bất ngờ ngoài kịch bản” là diễn viên Cụ Đồ Chiểu luýnh quýnh bị trượt ngã, chiếc guốc bay vèo lên không khiến khán giả cười cái rần thay vì bi lụy đau khổ như ý muốn của đạo diễn. Tả tình tả cảnh cho AI vẽ thì nó bắt bẻ “điều bạn muốn có thể vi phạm văn hóa nên tui không làm được”. Ủa, gì vậy cà? Tui đọc lại “lệnh” thì thấy mình viết “draw a black man’s áo dài khăn đóng” v.v. và v.v. À ra vậy! Bèn sửa lại đại khái “a black-colored áo dài khăn đóng for Vietnamese men…” thì nó vui vẻ hợp tác trở lại. Rõ khỉ! Mi đúng là vớ vẩn đấy nha AI! Ta bảo áo dài đàn ông màu đen chứ có bảo black man là ông Mỹ đen nào đâu mà mi giở trò nhạy cảm!
Tui phục lăn tài vẽ nghệ thuật của AI! Nét vẽ dễ thương khiến tui nhớ lại những tranh vẽ của họa sĩ ViVi ngày xưa trong tuần báo thiếu nhi Tuổi Hoa vào thập niên 60-70 ở Sài Gòn. Ngày đó tuần nào anh em tui cũng nhịn tiền quà để mua Tuổi Hoa, đọc bài vở và chiêm ngưỡng những tranh bìa mỹ thuật của họa sĩ ViVi. Không biết họa sĩ ViVi ngày xưa mất bao lâu mới hoàn thành một tranh bìa cho báo, chứ ngày nay AI vẽ thì nhanh như chớp, độ vài phút là xong. Vừa nhận “lệnh” là nó cắm cúi vẽ, vừa làm vừa cập nhật hóa quá trình của nó cho mình biết. Trước tiên là tạo bối cảnh, sau đó phác họa sơ khởi, dàn xếp chi tiết, trau chuốt qua lại, “tút” lại lần cuối v.v. Mình ngồi chơi xơi nước chẳng quan tâm từng công đoạn, bao giờ xong thành phẩm thì sẽ vào ngắm nghía và “phán” cho nó sửa đổi chi tiết. Trong khi chờ đợi có thể đi vo gạo bắc nồi cơm lên bếp, làm một ly kem nhâm nhi, trả lời email đây đó v.v. Nghĩ cũng thương những họa sĩ “người thật việc thật” ngoài đời. Mỗi bức tranh là một công trình gian khổ đầy mồ hôi nước mắt mà nay bị AI “cướp nghề” như thế đó. Cả những nhạc sĩ nắn nót từng nốt nhạc, những ca sĩ luyện giọng ngày đêm, những văn thi sĩ vắt óc sáng tác v.v. Tất cả đều có thể bị đào thải bởi AI!
Trở lại vở kịch “bể dĩa” ngày nay, nếu không có AI minh họa cho thì làm sao tìm ra được hình ảnh nào có sẵn trên mạng cho thích hợp mà dùng đây? Chắc chắn mình không có khả năng tài chính hợp đồng với một họa sĩ thật ngoài đời để vẽ từng khung hình cho tờ đặc san đại hội. Mà có biết tìm họa sĩ thật ở mô?
Tuy nhiên, nói đi thì cũng phải nói lại. AI vẽ đẹp, vẽ nhanh, nhưng thuộc loại hữu dũng vô mưu, hữu tài vô trí. Con người phải điều khiển nó chặt chẽ thì nó mới làm việc được. Đôi khi nó phạm lỗi rất vô duyên, chẳng hạn như đã vẽ một chiếc guốc bay khỏi chân cụ Đồ khi cụ té ngã, mà rồi trên chân cụ vẫn còn xỏ hai chiếc đủ đôi ngon lành! Thế là phải tức tốc bắt nó thực hiện cảnh té sút guốc cho hiện thực, để cụ khoe ra một bàn chân trần, không thì hình đưa lên báo cũng sẽ “bể dĩa” như vở kịch ngày xưa thôi: hai chân mà ba guốc!
Trong một hình khác AI vẽ hai cô bạn chở nhau đi xe gắn máy giữa đường phố Sài gòn. AI vẽ vô số người khác cùng chạy xe trên đường đông nghịt, nhưng tất cả đều quay lưng lại. Thế thì hai cô đang đi ngược chiều à? Xe chẹt chết! Lại phải bảo “nó” cho mọi người quay đầu lại cùng hướng với hai cô.
Đại khái trải nghiệm của Hai Lúa tui dùng AI để minh họa cho báo đại hội là như vậy. Từ khi “chơi thử” trò chơi này cho đến tận bây giờ, lòng mình lúc nào cũng đầy hoang mang dao động. Mình chẳng hiểu rõ AI là ai, như thế nào, tốt hay xấu, chơi với nó lợi hay hại, có hậu hoạn khó lường gì chăng v.v. Thấy mình giống như nhân vật Dr. Faustus của văn hào Goethe ngày xưa, vì tham vọng ở đời mà bán linh hồn cho quỷ Mephistopheles, đến khi quỷ xuất hiện đòi nợ thì đã muộn rồi. Nói cho cùng thì hiện nay thiên hạ đầy dẫy những người dùng AI cho trăm công ngàn việc. AI áp dụng thuật toán phức tạp, cho ra sản phẩm nhanh và tốt hơn sức người có thể làm được, tiết kiệm tiền bạc và công sức.
Nghe nói nhiều công ty không chịu thuê sinh viên mới ra trường nữa mà dùng AI để chạy công việc, khiến lớp tốt nghiệp năm 2025, 2026 tìm việc không ra.
Lại có tin có thẩm phán “bắt tại trận” và quở phạt luật sư vì đã dùng AI để nghiên cứu luật ẩu tả và viết lời phản biện bậy bạ không chứng cớ, không dựa trên căn bản pháp lý.
Tệ hại hơn nữa là AI đóng vai “gỡ rối tơ lòng”, tâm tình chia sẻ với nhiều người sống cô đơn lạc lõng, không gia đình bạn bè chung quanh. Không biết tỉ tê đêm khuya thanh vắng thế nào mà nạn nhân hoảng loạn kết liễu đời mình! Nghe sợ quá!
Trong thời gian chờ đợi thì hằng ngày tui vẫn trông ngóng lúc “đến hẹn lại lên” với ChatGPT. Tiếp tục “soạn giáo án” cho nó, đến giờ H nó mở cửa cho vào là gửi “lệnh” bảo nó vẽ hình cho mình. Công trình còn dài, không biết có bao giờ tẩu hỏa nhập ma không! Thôi thì hy sinh vì đại nghĩa!
TM
