“Tôi không thật sự trần truồng.
Tôi chỉ đơn giản không mặc quần áo mà thôi”.
Joséphine Baker
Chân dung Joséphine Baker (ảnh Nadar)
Sau khi đưa ra câu hỏi «Mai mốt lớn lên, con định làm gì?», nhiều bậc cha mẹ sẽ nhăn mày nhíu trán hay lo lắng ra mặt khi nghe quý tử của mình phán: «Con muốn trở thành ca sĩ nổi tiếng như Michael Jackson hay Taylor Swift!» Và chắc chắn họ sẽ lảo đảo rồi té bổ ngửa nếu cô bé hay cậu bé nhà mình cười nhe cả hàm răng sún ra mà hét to: «Con thích làm vũ công múa sexy!»
Ấy vậy mà có người phụ nữ da đen tên Joséphine Baker từng hành cái nghề «khoe thân nuôi miệng» bị thiên hạ rẻ rúng ấy đã leo lên đến tột đỉnh vinh quang, tiếng tăm lừng lẫy, được ngưỡng mộ ở cả hai bên bờ Đại Tây Dương suốt gần trăm năm qua.
Joséphine Baker (1906-1975) tên thật Freda Josephine McDonald, sinh ra trong một gia đình nghèo, gốc gác nô lệ da đen trộn với dòng máu thổ dân «da đỏ» bản xứ. Cha mẹ hát rong, bỏ nhau sớm, nên bà không biết mặt cha. Mẹ lấy cha kế là công nhân, có thêm ba mặt con. Bà vừa đi học, vừa làm việc vặt trong các gia đình giàu có cho đến năm mười ba tuổi thì lấy chồng qua một cuộc hôn nhân không tình yêu và nhanh chóng đổ vỡ chỉ một năm sau đó.
Joséphine Baker trong quân phục phi công.
Mê nhảy múa từ bé, cũng như cha mẹ, bà bắt đầu sự nghiệp với cuộc sống nay đây mai đó của các nghệ sĩ đường phố. Nhưng, không dừng ở đó, Joséphine có cao vọng nhắm đến các vũ đoàn và sân khấu ca-múa-nhạc-kịch Broadway tại New York. Sau nhiều lần thất bại, cuối cùng, sự may mắn cũng mỉm cười với bà, và chỉ sau vài năm, Joséphine có một bước nhảy ngoạn mục từ Broadway sang tận Paris, vùng đất xa lạ phía bờ bên kia của Đại Tây Dương. Năm 1925, trên sân khấu của rạp hát Champs-Elysées, bà xuất hiện gần như khoả thân trong điệu nhảy charleston với chỉ một dây thắt lưng lủng lẳng chuối quấn ngang hông. Sống tại Pháp một thời gian, vào quốc tịch Pháp năm 1937, có lần, bà phát biểu: «Một ngày kia, chợt nhận ra là tôi đã sống tại một đất nước mà tôi sợ hãi vì mình là người da đen. Đó là một xứ sở chỉ dành cho người da trắng. Không có chỗ cho người da đen. Tôi ngạt thở khi còn sống trên đất Hoa Kỳ. Rất nhiều người trong bọn tôi đã ra đi, không phải vì muốn như thế, mà vì chúng tôi không thể chịu đựng nổi nữa… Tôi cảm thấy mình tự do khi ở Paris.» Sau hàng trăm buổi biểu diễn tại Pháp và nhiều nơi trên thế giới, 1927 đánh dấu một bước tiến mới của Joséphine, khi bà nhận diễn vai múa chính trên sân khấu nổi tiếng Folies Bergères («Những cô gái chăn cừu điên loạn»!) bên cạnh chú báo đốm Chiquita. Cũng vào thời gian này, bà khởi nghiệp ca hát (**), tham gia đóng bộ phim «Nàng nhân ngư vùng nhiệt đới», gợi nguồn cảm hứng cho nhóm hoạ sĩ theo trường phái Lập Thể và là người truyền niềm say mê nhạc jazz đến công chúng Pháp. Trong thời kỳ «Đại khủng khoảng», khi nền kinh tế toàn cầu suy sụp trầm trọng, bà tích cực tham gia việc phát chẩn, cứu đói người lớn tuổi và người vô gia cư tại Paris.
Sau «Đại khủng hoảng», Âu châu chuẩn bị bước vào cuộc Đệ nhị Thế Chiến. Joséphine Baker nhận lời làm điệp viên, thu thập thông tin từ các cuộc trà dư tửu hậu của giới thượng lưu để cung cấp cho sở phản gián Pháp. Trong thời gian nước Pháp bị phát-xít Đức chiếm đóng, Joséphine tiếp tục công khai hoạt động nghệ thuật lẫn bí mật giúp đỡ quân kháng chiến, trao chuyển tài liệu mật trong những chuyến lưu diễn ở Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và Bắc Phi. Khi các nước Bắc Phi (Maroc, Algérie, Tunisie) được quân đồng minh giải phóng khỏi ách phát-xít Đức-Ý vào năm 1942, Joséphine Baker đến hát tại các doanh trại của quân đội Hoa Kỳ và quân đồng minh. Trong một lần biểu diễn, bà được tướng de Gaulle tặng một «thập tự Lorraine» bằng vàng, biểu tượng lúc bấy giờ của cuộc kháng chiến Pháp. Vài tuần sau, bà bán đấu giá tặng vật này, lấy tiền xung vào quỹ ủng hộ cuộc kháng chiến. Vào tháng 05.1944, bà chính thức gia nhập không quân Pháp với danh hiệu «sĩ quan tuyên truyền», một phần vì phù hợp với mảnh bằng lái máy bay có được vào năm 1938. Thời gian này, bà đặc cách vừa được mặc quân phục khi làm việc, vừa được mặc trang phục sặc sỡ khi bước lên sàn diễn. Trong giai đoạn nước Pháp được giải phóng từng phần, Joséphine Baker hoạt động trong hội Hồng thập tự, đến hát tại các tiền đồn cùng với ban quân nhạc và cuối cùng giải ngũ vào tháng 09.1945. Qua những thành tích hoạt động trong thời gian 1939-1945, bà lần lượt nhận được Huy chương Kháng chiến Pháp, Bắc Đẩu Bội tinh và Thập tự Chiến tranh với nhành dương liễu.
Joséphine Baker (phải) trong quân phục phi công tại Alger năm 1944.
Sau khi phục viên, trở về đời sống dân sự, trong một chuyến lưu diễn tại Hoa Kỳ, Joséphine đem chuông đi đánh xứ… mình, giới thiệu đến công chúng Mỹ những bộ váy áo tuyệt đẹp của Christian Dior và Pierre Balmain, hai nhà vẽ kiểu thời trang cao cấp haute couture thượng thặng của Pháp. Mặt khác, bà bắt đầu dấn thân vào con đường đấu tranh cho dân quyền, nhân quyền. Trong thập niên 60 của thế kỷ trước, Joséphine Baker lên tiếng chống đối chế độ phân biệt chủng tộc apartheid tại Nam Phi và tham gia cuộc «Tuần hành cho công việc và tự do» ở thủ đô Washington của Hoa Kỳ. Trước khi mục sư Martin Luther King bắt đầu bài nói chuyện nổi tiếng «I have a Dream / Tôi đang mơ giấc mộng dài»(***), Joséphine Baker – mặc quân phục phi công Pháp với dải huy chương trước ngực – là người phụ nữ duy nhất phát biểu trước đám đông tại Lincoln Memorial trong dịp này. Thời gian sau, dần dần, bà trở nên khuynh tả, có những câu nói đả kích «đế quốc Mỹ» và ngưỡng mộ «người anh hùng» Cuba Fidel Castro.
Lời hát «Tôi có hai tình yêu: đất nước tôi và Paris» của bài «J’ai deux amours» đã theo Joséphine Baker cho đến cuối đời. Đi đến đâu, người ta cũng yêu cầu bà hát bài này. Paris, đã đành là một tình yêu lớn và song phương của bà, nhưng Hoa Kỳ và thành phố Saint Louis (Missouri), nơi bà sinh ra và lớn lên, đối với bà, lại là một mối tình nhiều trắc trở: có những chuyến lưu diễn thành công rực rỡ, những vũ hội nhộn nhịp trên đường phố quê nhà, có bài phát biểu hùng hồn trước 250,000 người bên cạnh Martin Luther King, nhưng cũng có những lần bà bị cấm cửa khách sạn, tiệm ăn vì màu da đen của mình, hoặc bị báo chí Mỹ tung tin nhảm, chụp lên đầu cùng lúc đủ loại mũ phát-xít, cộng sản, bài Do Thái…, làm sụp đổ hoàn toàn giấc mơ được bước chân vào thế giới Hollywood của bà (****).
Joséphine Baker cùng chồng và các con nuôi của “Bộ lạc Cầu vồng”.
Những năm cuối đời, nợ nần chồng chất, Joséphine Baker phải lên tiếng yêu cầu được giúp đỡ tài chính để giữ lại toà lâu đài gần Bordeaux, nơi bà và các con nuôi sinh sống. Đáp lời cầu cứu, nữ tài tử Brigitte Bardot, ca sĩ Dalida và bà hoàng Monaco Grace Kelly (cũng từng là diễn viên điện ảnh tiếng tăm của Hollywood) đã hào sảng đứng ra hỗ trợ để gia đình Joséphine Baker có nơi sinh sống yên ổn. Vượt qua nhiều khó khăn, vào tháng 03.1975, để kỷ niệm nửa thế kỷ đứng trên sân khấu, Joséphine Baker tổ chức chương trình «Joséphine ở rạp hát Bobino». Vé bán hết sạch từ nhiều tuần trước buổi diễn và trước mặt khán giả với những tên tuổi lẫy lừng như bà hoàng Grace de Monaco, nữ tài tử Ý Sophia Loren, nam ca sĩ Anh Mick Jagger, giọng ca vàng Tino Rossi, các tài tử Pháp Alain Delon, Mireille Darc, Jeanne Moreau…, «ngôi sao đen» Joséphine Baker toả sáng lộng lẫy trong các tiết mục. Chương trình biểu diễn đặc biệt này dành được sự ngợi khen nồng nhiệt từ khắp mọi nơi. Nhưng, đó cũng chính là chương trình sân khấu cuối cùng của bà. Sau buổi biểu diễn lần thứ 14, Joséphine bị đột quỵ do xuất huyết não, hôn mê và qua đời ngày 12.04.1975, ở tuổi 69.
Bị ép lấy chồng từ năm 13 tuổi (lấy chồng từ thuở 13, đến năm 18…), nhưng vì không thể có con, nên Joséphine Baker, cùng với người chồng thứ tư, nhạc trưởng Jo Bouillon, quyết định nuôi 12 đứa trẻ thuộc đủ mọi màu da, sắc tộc (Nhật, Hàn, Pháp, Phần Lan, nam Mỹ, bắc Phi, tây Phi) trong toà lâu đài của họ, lập thành một tập hợp mang tên «Bộ lạc Cầu vồng». Các em được dạy dỗ theo phong tục, tập quán của xứ mẹ, được phép chọn tôn giáo và trang phục cho thích hợp với cội nguồn của mình. Thử nghiệm này không phát triển được thành phong trào, nhưng lại mở đường cho các cặp vợ chồng Pháp hiếm muộn mạnh dạn xin con nuôi tại nhiều nơi trên thế giới… Trong đời sống tình cảm đầy sóng gió của mình, ngoài 5 đời chồng, người nghệ sĩ phóng khoáng Joséphine Baker còn có không ít tình nhân: nhà văn Georges Simenon chuyên viết truyện trinh thám, kiến trúc sư đại tài Le Corbusier, nữ văn sĩ Colette, nữ hoạ sĩ Mễ Tây Cơ Frida Kahlo…
Quách đá của Joséphine Baker tại điện Panthéon, Paris.
Gần 50 năm sau khi Joséphine Baker mất, năm 2021, tổng thống Macron ký sắc lệnh quyết định đưa tên bà vào danh sách những người hùng, người hiền, người tài của nước Pháp tại điện «Chư Thần» Panthéon. Đây cũng là một trường hợp đặc biệt, vì không như các vĩ nhân khác, thi hài của bà vẫn yên nghỉ tại Monaco nhưng trong hầm mộ của điện Panthéon, có thêm một chiếc quách đá đặt quan tài ghi tên bà. Trong quan tài, thay vì xương cốt, có chút đất mẹ Saint-Louis, nơi bà sinh trưởng, chút đất ở Dordogne, nơi bà sống cùng đàn con nuôi trong toà lâu đài mà bà rất yêu quý, và chút đất của Monaco, nơi bà yên nghỉ bên người chồng cuối cùng. Joséphine Baker là người phụ nữ da đen đầu tiên, là người nghệ sĩ biểu diễn nữ đầu tiên và thuộc vào số hiếm hoi vài phụ nữ trên tổng số hơn 80 hiền tài đất nước (Voltaire, Jean-Jacques Rousseau, Victor Hugo…) yên nghỉ tại đây, với tên tuổi khắc sâu vào đá. Năm 2024, loạt tiền euro sử dụng hàng ngày 10, 20, 50 cents có hình thiếu nữ gieo hạt được thay thế bằng chân dung bán diện 3 người phụ nữ của điện «Chư Thần»: Simone Veil (bộ trưởng, gốc Do Thái), Joséphine Baker (nghệ sĩ, gốc Hoa Kỳ), Marie Curie (khoa học gia, gốc Ba Lan). Năm sau, 2025, kỷ niệm 50 năm ngày mất của Joséphine Baker, xưởng đúc tiền Pháp phát hành loạt tiền vàng và bạc có chân dung chính diện của bà với giá bán từ 10€ đến 1300€. Khuôn mặt và nhân dáng của bà cũng xuất hiện trên tem Pháp, Mỹ, Monaco, Cộng hoà Dominique… Nhiều trường học, quảng trường, hồ bơi, trạm xe điện ngầm, công viên, viện bảo tàng… tại Pháp, Hoà Lan, Hoa Kỳ mang tên bà. Joséphine Baker cũng là nguồn cảm hứng để nhiều bộ phim, tiểu thuyết, truyện tranh… ra đời; ngoài ra, những bài viết, phỏng vấn, biên khảo xoay quanh cuộc đời bà thật nhiều không kể xiết.
Tuy thành công trong sự nghiệp, nhưng để đạt đến đỉnh cao chói lọi, Joséphine Baker phải luôn luôn tự vượt thắng chính bản thân mình. Điều đó được biểu hiện thật rõ nét qua một câu nói của bà: «Vì đại diện cho sự hoang dã trên sân khấu, nên tôi luôn tìm cách chứng tỏ mình là người văn minh nhất mực trong cuộc sống hàng ngày.»
Một số tem và tiền mang chủ đề Joséphine Baker.
CN – Thiais 10.2026
Ghi chú:
(*) Tựa đề ca khúc lời Việt bản La Cumparsita của nhạc sĩ Phạm Duy.
(**) Trong số các bài hát Joséphine Baker thu âm, hai ca khúc không những được tán thưởng nhiệt liệt tại Pháp, mà còn vượt nửa vòng trái đất để làm mưa làm gió ở thuộc địa Đông Dương, đó là “J’ai deux amours / Hai tình yêu của tôi” và “La petite Tonkinoise / Nàng Bắc kỳ nhỏ bé”.
(***) “I have a dream” cũng là tên một bài hát nổi tiếng của nhóm nhạc Thuỵ Điển ABBA. “Tôi đang mơ giấc mộng dài” là tựa đề một ca khúc của nhạc sĩ Phạm Duy.
(****) Một câu nói nổi tiếng của Joséphine Baker: “Chúng ta hãy ngưng nói ‘người Mỹ trắng’ và ‘người Mỹ da màu’, hãy thử dứt khoát gọi… ‘người Mỹ’. Con người phải bình đẳng trên Đất cũng như trên Trời.”
Tài liệu tham khảo:
https://fr.wikipedia.org/wiki/Jos%C3%A9phine_Baker
https://www.culture.gouv.fr/actualites/Josephine-Baker-un-destin-francais
https://theconversation.com/josephine-baker-et-les-etats-unis-un-amour-contrarie-171635
https://citations.ouest-france.fr/citations-josephine-baker-14311.html
