Thị trấn Walnut Grove (California) được thành lập vào năm 1851 bởi John Wesley Sharp, như một điểm dừng cho tàu hơi nước trên sông Sacramento. Đến giữa thập niên 1850, Walnut Grove đã trở thành một bến cảng quan trọng trong việc vận chuyển nông sản. Sau khi Sharp qua đời năm 1880, Walnut Grove được bán lại cho Alex Brown, một doanh nhân thành đạt và là người ủng hộ mạnh mẽ các cộng đồng người Hoa và người Nhật tại Walnut Grove. Ông đã hỗ trợ tài chính cho nhiều doanh nhân châu Á và cho những người khác thuê đất với mức giá phải chăng.

Con phố chính của Japantown trong khu di tích lịch sử Chinatown của Walnut Grove. (IANBUI/TRẺ)       

Cộng đồng người Hoa tại Walnut Grove hình thành từ khoảng năm 1875. Họ gồm những cư dân đến từ hai vùng khác nhau của tỉnh Quảng Đông: huyện Hương Sơn (Heungshan) ở phía đông sông Châu Giang và vùng Tứ Ấp (Sze Yup), nằm ở phía tây sông Châu Giang. Các cư dân này nói hai thứ tiếng khác nên không dễ dàng giao tiếp với nhau; nhóm đến từ Hương Sơn đông gần gấp mười nhóm đến từ Tứ Ấp. Giống như nhiều cộng đồng người Hoa nhập cư khác tại Hoa Kỳ, người Hoa ở Walnut Grove đã thành lập các “Đường” (tong) để hỗ trợ và bảo vệ những người nhập cư mới đến. Hai “đường” này luôn cạnh tranh với nhau để giành ảnh hưởng trong khu phố Chinatown của Walnut Grove.

Cây cầu kéo (drawbridge) bắc qua sông Sacramento, đâm thẳng vào khu Chinatown nằm sát bờ. (IANBUI/TRẺ)

Đặc biệt quan trọng đối với các cộng đồng người Hoa dọc bờ sông Sacramento là Hội Bing Kong Tong Society (Bỉnh Công Đường) tại Walnut Grove, một chi hội của Bỉnh Công Đường San Francisco. Hội này quản lý quan hệ lao động, kiểm soát các hoạt động cờ bạc, cung cấp dịch vụ thư tín và ngân hàng, đồng thời giúp người lao động tìm việc làm. Hội cũng đảm nhận việc đưa hài cốt của người đã khuất về Trung Quốc để chôn cất, và hỗ trợ những người Hoa kiều muốn hồi hương.

Câu đối trước cửa Bỉnh Công Đường: “Bỉnh hành quán nhật nguyệt (phải) / Công đạo định càn khôn (trái)”. (IANBUI/TRẺ)

Trong những năm 1880 và 1890, các doanh nhân người Hoa tại Walnut Grove đã phát triển một trung tâm thương mại và sinh hoạt xã hội sầm uất phục vụ hàng trăm lao động nông nghiệp người Hoa, Nhật và Philippines làm việc khắp vùng đồng bằng châu thổ (Delta). Các cơ sở kinh doanh trong khu phố Chinatown bao gồm cửa hàng tạp hóa và hàng khô, nhà hàng, tiệm giặt ủi, cửa hàng giày dép, chợ cá và thịt, quán rượu, sòng bạc, nhà trọ, hiệu thuốc thảo dược, đền miếu và nhà tắm công cộng.

Miyazaki Bathhouse trong khu Japantown, hiện vẫn đang hoạt động. (IANBUI/TRẺ)

Năm 1915, một vụ hỏa hoạn lớn tại cả hai khu vực Hương Sơn (Heungshan) và Tứ Ấp (Sze Yup) đã thiêu rụi 80 tòa nhà trong khu vực rộng ba dãy phố. Sự kiện này đã làm thay đổi cơ cấu của cộng đồng người Hoa tại Walnut Grove. Một số doanh nhân người Hoa vốn xuất thân từ huyện Hương Sơn đã chuyển đến khu vực cách đó khoảng một dặm về phía bắc, góp phần thành lập thị trấn người Hoa tại Locke (Lạc Cư). Không lâu sau, hầu hết di dân gốc Hương Sơn ở Walnut Grove cũng dọn qua Locke; những người gốc Tứ Ấp thì ở lại Walnut Grove để tái thiết cộng đồng của mình.

The Pump House (phải), một trong những công trình kiến trúc Tân Phương (Modernist) còn sót lại sau vụ cháy. (IANBUI/TRẺ)

Ngoài ra, những người nhập cư Nhật Bản đang sinh sống trong khu Chinatown cũng đã tận dụng cơ hội này để xây dựng khu phố Nhật riêng của họ (Japantown) ở dãy phố nằm ngay phía bắc khu vực người Hoa. Trong những năm 1920, khu phố người Hoa (Chinatown) của Walnut Grove nổi tiếng là một nơi “hoàn toàn tự do” (wide open), với các hoạt động cờ bạc, thuốc phiện và nhà chứa, thu hút rất nhiều khách thập phương không phải người Hoa đến từ các thành phố lân cận. Cảnh trên bến dưới thuyền thuở ấy có lẽ nhộn nhịp không thua gì trong phim ảnh.

Chiếc xe kéo mang nhãn mác Japan Airlines tại phòng chưng bày hiện vật cổ. (IANBUI/TRẺ)

Năm 1937 một vụ hỏa hoạn khác xảy ra tại Chinatown, một lần nữa phá hủy phần lớn các tòa nhà trong khu vực rộng ba dãy phố. Việc tái thiết được bắt đầu ngay sau đó và hoàn thành vào đầu những năm 1940. Các tòa nhà mới được xây dựng bằng vật liệu vữa trát (stucco) thay vì gỗ và mang phong cách kiến trúc Art Moderne và Modernist Architecture đang thịnh hành thời bấy giờ. Nhiều cơ sở kinh doanh được xây dựng lại trên chính vị trí cũ. Trong số đó, tòa nhà của Hội quán Bỉnh Công Đường là một trong những công trình đầu tiên được tái thiết, góp phần quan trọng vào việc duy trì tính liên tục của đời sống xã hội người Mỹ gốc Hoa trong vùng Delta.

Đại lý xe hơi Morris, xây theo phong cách Art Deco. (IANBUI/TRẺ)

Ngày nay, Khu Di tích Lịch sử Người Hoa Walnut Grove còn lại 21 tòa nhà nguyên gốc. Trong số đó, 19 công trình có niên đại từ giai đoạn tái thiết Chinatown sau vụ cháy năm 1937. Một trong hai công trình sống sót qua vụ hỏa hoạn là quán cà phê và trạm dừng xe ngựa Ike’s Cafe/Stage Depot, được xây dựng vào năm 1916. Khi vụ cháy năm 1937 xảy ra, Ike Hanlon, chủ quán cà phê, đã chuyển toàn bộ đồ đạc ra khỏi tòa nhà và tháo dỡ hoàn toàn nhà hàng của mình. Sau khi đám cháy được dập tắt, ông đã lắp ráp và khôi phục lại quán cà phê tại đúng vị trí ban đầu của nó.

Ike’s Café ngày nay là tiệm cà-rem Gunther’s Ice Cream nổi tiếng quanh vùng. (IANBUI/TRẺ)