Một thế hệ trẻ sinh ra trong những năm kinh tế Trung Quốc phát triển mạnh nay đang bước vào tuổi trưởng thành với những thử thách mà họ đang phải đối mặt như cơ hội công việc làm tốt ngày càng ít hơn, sự cạnh tranh khốc liệt hơn và cảm giác chán nản ngày càng tăng khi nhận ra rằng nhiều năm cố gắng học hành vất vả vẫn không giúp họ khá hơn so với thế hệ cha mẹ của họ – và với một số không ít người trẻ, thậm chí còn phải quay về sống với cha mẹ.
Tình trạng tìm được việc làm ổn định rất khó khăn khiến hàng triệu người trẻ phải chấp nhận những công việc làm tự do (gig) bấp bênh, trong khi những người khác may mắn có việc làm thì lại phải làm việc quá mức do đòi hỏi từ công ty.
Nền kinh tế suy yếu đã thu hẹp thị trường việc làm, đúng vào lúc số lượng sinh viên tốt nghiệp đại học đang tìm kiếm việc làm mới đạt mức kỷ lục. Trong khi việc áp dụng kỹ thuật AI quá nhanh vào trong công việc càng làm tăng thêm sự bất ổn đó.
Nhiều công ty hàng đầu, trong đó có những đại công ty về kỹ thuật như Alibaba và ByteDance, đã âm thầm cắt giảm nhân viên. Mặc dù các công ty không công khai đổ lỗi cho AI, nhưng hầu như ai cũng ngầm hiểu rằng kỹ thuật mới này là một trong những nguyên do chính. Các ngành khác, từ làm phim đến tài chính, cũng đang sử dụng AI để giảm bớt việc mướn nhân viên.
Chính quyền Bắc Kinh đã dốc toàn lực đầu tư vào kỹ thuật này, thúc giục các công ty nhanh chóng áp dụng AI để giúp kinh tế Trung Quốc có sức cạnh tranh hơn. Tuy nhiên cũng có những dấu hiệu cho thấy các giới chức chính quyền đang ngày càng lo ngại về tác động của AI đến sự ổn định xã hội. Điều nghịch lý là muốn các công ty nhanh chóng áp dụng AI nhưng đồng thời cũng cảnh báo các công ty không nên cắt giảm việc làm trong khi áp dụng loại kỹ thuật mới này.
Lời cảnh báo trên được đưa ra sau khi Phó Thủ tướng Hà Lập Phong thăm dò ý kiến các công ty lớn nhất Trung Quốc hồi năm ngoái, và một số ước tính rằng AI có thể xóa bỏ 30% hoặc hơn số lượng việc làm hiện có của họ. Kết quả thăm dò khiến cho ông phó thủ tướng cũng phải bàng hoàng trước điều thực tế đó.
Khi số lượng người mất việc ngày càng tăng, những cột mốc điển hình của tuổi trưởng thành như – độc lập về tài chính, sự nghiệp ổn định, lập gia đình, làm cha làm mẹ – đang trở thành những điều ngoài tầm với đối với nhiều người trẻ Trung Quốc.
Tỷ lệ thất nghiệp ở thành thị trong độ tuổi từ 16 đến 24, không bao gồm sinh viên, ở mức khoảng 19% tính đến tháng 8, so với khoảng 9% trong cùng nhóm tuổi ở Mỹ. Con số này là 7.5% đối với những người từ 25 đến 29 tuổi, so với 5.3% ở Mỹ, và cao hơn tỷ lệ thất nghiệp chung của Trung Quốc là khoảng 5%. Việc tăng lương cũng bị chậm lại.
Tậm trạng của người trẻ
Hiện tại, tâm trạng của những người trẻ Trung Quốc nghiêng về sự cam chịu hơn là giận dữ, đặc biệt là với những người trẻ có được cha mẹ giúp đỡ về những chi phí sinh hoạt. Tuy nhiên, có nguy cơ sự vỡ mộng của giới trẻ có thể biến thành điều gì đó nguy hiểm hơn đối với đảng cộng sản Trung Quốc, chẳng hạn như bất ổn xã hội.
Điều này cũng có thể gây ra những hệ lụy rộng lớn hơn đối với tương lai của Trung Quốc.
Đối mặt với một tương lai bất định, giới trẻ Trung Quốc đang trì hoãn việc lập gia đình. Tỷ lệ sinh con giảm mạnh. Một số người thuộc thế hệ trẻ hiện nay chỉ muốn sống buông thả, dựa vào tiền tiết kiệm. Đầu năm nay, cơ quan tình báo quốc gia đã cảnh báo giới trẻ nên tránh lối sống thụ động của xu hướng “thảng bình” (nằm phẳng), một thuật ngữ phổ biến trong giới trẻ Trung Quốc khuyến khích chỉ nên làm việc tối thiểu, chống lại văn hóa làm việc quá mức trong một xã hội cạnh tranh khốc liệt.
Vấn đề cốt lõi
Một trong những vấn đề cốt lõi là Trung Quốc không tạo ra đủ việc làm ổn định, lương cao.
Tăng trưởng kinh tế nói chung đã yếu trong những năm gần đây, với tốc độ chậm hơn đáng kể so với trước đại dịch. Mặc dù một vài ngành kỹ nghệ được Bắc Kinh ưu ái, chẳng hạn như kỹ thuật người máy robot, đang bùng nổ, nhưng nhu cầu công việc làm của ngành này lại hạn chế. Nhiều người trẻ không muốn làm việc trong các nhà máy, nơi không phải là môi trường làm việc lý tưởng mà sinh viên tốt nghiệp đại học tìm kiếm – và cũng đang nhanh chóng thay thế công nhân bằng người máy robot.
Vì nhiều lý do, Bắc Kinh đã siết chặt kiểm soát một số ngành kỹ nghệ tư nhân từng thu hút nhiều sinh viên tốt nghiệp, chẳng hạn như các công ty dạy kèm tư nhân. Nhu cầu tiêu thụ trong nước cũng còn khá yếu càng khiến cho các công ty sản xuất không kiếm đủ lợi nhuận để tuyển dụng thêm nhân viên hoặc tăng lương.
Nói chung, thế hệ trẻ Trung Quốc đang đối mặt với một tình hình khá ảm đạm và gặp nhiều khó khăn để tìm được một việc làm lương cao và ổn định.
Theo một kết quả phân tích, tổng số việc làm ở khu vực đô thị hiện nay thấp hơn khoảng 7% so với mức lẽ ra đạt được nếu tốc độ tăng trưởng việc làm trước đại dịch Covid-19 được duy trì ổn định – con số thiếu hụt tương đương khoảng 37 triệu việc làm.
Về lâu dài, AI có tiềm năng giúp ích cho nền kinh tế Trung Quốc. Dân số ngày càng giảm của quốc gia này đồng nghĩa với việc cuối cùng có thể không đủ người để làm tất cả các công việc cần thiết. Kỹ thuật tự động sẽ giúp giải quyết vấn đề này.
Nhưng vấn đề là nằm ở thời điểm: AI đang phát triển và cho áp dụng quá nhanh, trong khi vẫn còn quá nhiều người trẻ đang tìm kiếm việc làm ổn định, thường là những công việc ở vị trí cấp thấp.
Kỹ thuật mới thậm chí cũng đang bắt đầu đe dọa một số công việc tự do bán thời gian mà giới trẻ lựa chọn thay vì những công việc chuyên nghiệp ổn định hơn, chẳng hạn như lái xe ôm, giao thức ăn, v.v… Theo Trung tâm Nghiên cứu Hình thức Việc làm Mới của Trung Quốc, một tổ chức tư vấn, tổng số người làm những công việc linh hoạt này, không có hợp đồng toàn thời gian cố định, dự kiến sẽ tăng từ 280 triệu người vào năm 2025 lên 320 triệu người trong năm nay, chiếm hơn 40% việc làm ở thành thị.
Xe taxi tự động lái và người máy robot, đang được đưa vào áp dụng với tốc độ rất nhanh, sẽ xóa sổ một số công việc nói trên.
Một thế hệ mất phương hướng
Sinh ra trong hai thập niên 1990 và 2000, thế hệ trẻ này của Trung Quốc được nuôi dạy với quan niệm rằng nếu họ học hành chăm chỉ và vào được một trường đại học tốt, họ có thể kiếm được một công việc tốt và có một cuộc sống thoải mái – tốt hơn so với thế hệ cha mẹ họ, là những người sống khá giả hơn so với thế hệ trước đó.
Tỷ lệ sinh viên theo học đại học tăng vọt càng làm tăng thêm kỳ vọng đó. Trong năm nay, với kỷ lục 12.7 triệu người tốt nghiệp đại học ở Trung Quốc – một con số dự kiến sẽ tiếp tục tăng trong khoảng một thập niên nữa.
Sau nhiều năm chịu áp lực nặng nề từ cha mẹ về việc phải học hành chăm chỉ và được điểm cao, nhiều người trẻ Trung Quốc cảm thấy kiệt sức và bị phản bội trong khi những công việc tốt trở nên khó kiếm và những cột mốc quan trọng của tuổi trưởng thành đang dần vuột khỏi tầm tay với của họ.
VH
