Ngày 1 tháng 11 được coi là ngày “đầu năm” của thế giới người chết, ngày mà nhiều người tin rằng “hồn ma bóng quế” sẽ trở về thăm người thân và lễ hội Halloween vào ngày cuối tháng 10, được phát sinh ra từ ngày lễ cổ xưa này.
Thật ra, Halloween bắt nguồn từ người Celt, sống cách đây khoảng 2000 năm tại nơi ngày nay bao gồm: Ireland, Anh Quốc và miền Bắc nước Pháp. Người Celt coi ngày 1 tháng 11 là thời điểm kết thúc mùa hè nóng bức và bắt đầu mùa đông lạnh lẽo, lúc ánh sáng vừa tắt, bóng tối bao trùm. Đây là khoảnh khắc giao thời duy nhất trong năm và cũng mong manh nhất giữa thế giới người sống và người chết.
Để truy niệm thời khắc đặc biệt này, người Celt thường đốt những đống lửa lớn, mặc trang phục hóa trang và coi bói toán, những sinh hoạt này đã gợi ý và góp phần hình thành các lễ hội cho người chết sau này ở châu Âu và nhiều nơi khác trên thế giới.
Những hồn ma đói
Người ta tin rằng hồn ma cũng biết đói, vì lang thang khắp thế gian khiến ma thấy đói bụng! Người Trung quốc, Việt Nam, Thái Lan, Campuchia, Nhật Bản… có truyền thống tin vào sự tồn tại của các linh hồn. Nếu các linh hồn không nơi nương tựa, lang thang đói khổ có thể gây ra những trò tinh quái hay tai ương, khiến người sống muốn xoa dịu các hồn ma mà bày ra đốt tiền âm phủ cho xài, thắp nhang đốt lửa cho hồn sưởi ấm và cho dùng bữa với thức ăn, đồ uống bày cúng. Nếu các bóng ma có thấy buồn chán, có thể “xem” các vở kịch và tuồng cổ được trình diễn ngoài trời.
Người Trung Quốc có Hungry Ghost Festival – Lễ hội cúng ma đói, diễn ra vào suốt tháng 7 âm lịch.
Người Việt có lễ Vu Lan để bày tỏ lòng biết ơn, hiếu kính đối với ông bà, cha mẹ và tục cúng cô hồn (xá tội vong nhân) vào tháng 7 âm lịch.
Người Thái có lễ hội Sat Thai hoặc nghi thức Tak Bat là dịp cúng dường, làm phước cho các vong hồn lang thang. Họ tin có ma đói như Pret – Ngạ quỷ, thường được miêu tả là gầy gò, cao nghệu và miệng nhỏ như kim.
Người Campuchia có lễ hội Pchum Ben kéo dài 15 ngày trong khoảng tháng 9 – 10 dương lịch, họ dựa trên niềm tin giúp đỡ các cô hồn sẽ có được phước báu.
Từ ngày 13-15 tháng 7 hay 13-15 tháng 8, người Nhật thường treo những chiếc đèn lồng trước cửa nhà để dẫn đường cho người thân đã khuất trở về nhà. Họ chuẩn bị những món ăn đặc biệt, bày trên bàn thờ và biểu diễn những điệu múa Obon. Khi lễ kết thúc, người ta thả những đèn lồng trôi trên sông, hồ để tiễn đưa linh hồn trở lại cõi âm an nghỉ.
Lễ hội cúng ma đói ở HongKong (Lam Yik Fei/Getty Images)
Ngày của người chết
El Dia de los Muertos – Ngày của người chết là ngày lễ hội cổ xưa của người Aztec, tôn vinh nữ thần của âm phủ cùng các vị thánh và tưởng nhớ các tín hữu đã qua đời. Phong tục này được các nhà thám hiểm Tây Ban Nha mang đến Mexico.
Trong những ngày lễ này, người ta thường lập bàn thờ tại nhà hoặc nơi công cộng, dọn dẹp và trang trí phần mộ của người thân, để tưởng nhớ. Người Mexico tin rằng hồn ma cũng muốn tận hưởng thức ăn, đồ uống, vui chơi, ca hát giống như khi họ còn sống. Ngày của người chết không chỉ tổ chức ở Mexico mà còn ở châu Mỹ Latin và trong cộng đồng người Mỹ gốc Latin.
Ngày của người chết ở Mexico – The Day of the Dead (Shutterstock)
Lễ Samhain
Trước khi KiTô giáo du nhập vào Ireland, các tu sĩ Druid đã tổ chức lễ Samhain là Lễ Hội Của Người Chết. Lễ này được tổ chức vào cuối hè, người ta thường bày biện thức ăn và mở rộng các cửa để các linh hồn tự do đi lại.
Các tu sĩ Druid tin rằng, vào thời điểm này những linh hồn xấu xa sẽ tìm cách bắt những linh hồn không cảnh giác, vì thế, họ thường mặc trang phục xấu xí, quái dị, để tự bảo vệ mình. Đây chính là tiền thân của những bộ trang phục dành cho Halloween ngày nay.
Khi KiTô giáo du nhập vào Ireland, giáo hội Công giáo đã thay thế Samhain bằng Lễ Các Thánh (All Saints’Day) và lễ Các Đẵng Linh Hồn (All souls’ Day).
Tuy nhiên, nhiều phong tục cũ vẫn được duy trì. Mọi người thường tham gia các bữa tiệc và các trò chơi bói toán, như bánh Barmbrack là một loại bánh có “giấu” các vật nhỏ bên trong trước khi nướng. Khi ăn bánh, vật tìm thấy sẽ báo hiệu một sự kiện, như “đồng tiền” tượng trưng cho thịnh vượng, “chiếc nhẫn” báo hiệu tình yêu, hạnh phúc. Người Celt cổ đại khắc củ cải thành hình mặt người là tiền thân của cái đèn lồng bí ngô (Jack-o’-lantern) phổ biến ở Mỹ.
Lễ Hội Của Người Chết ở Ireland – Samhain (Getty Images)
Đêm đốt lửa trại – Bonefire Night
Tại Anh quốc, ngày Guy Fawkes còn được biết đến là “Đêm đốt lửa” là ngày lễ kỷ niệm sự kiện năm 1605, khi các ngày lễ Công giáo vào ngày 1 và 2 đã được thay bằng ngày 5 tháng 11 của Tin Lành. Guy Fawkes, một người Công giáo, bất đồng chính kiến đã cùng các đồng phạm âm mưu nổ tung tòa nhà Quốc Hội nhằm sát hại vua James I và các quan chức chính phủ, với mục đích khôi phục quyền lực của Công giáo tại Anh. Nhưng âm mưu này thất bại. Một năm sau, Quốc Hội Anh đã tuyên bố lấy ngày 5 tháng 11 làm “Ngày Lễ Tạ Ơn”.
Người Anh bắt đầu tổ chức lễ hội Guy Fawkes tương tự lễ truyền thống cũ, đốt những đống lửa lớn, ném đá, rau củ, các loại hạt vào lửa để xua đuổi tà ma và bói toán. Nếu các cặp đôi ném hạt vào lửa chúng nổ tung, có nghĩa là họ sẽ có một hôn nhân hạnh phúc. Họ bắn pháo hoa, diễn hành và đốt hình nộm Fawkes (được gọi là Guys), trẻ con thường mang hình mộm và đi xin “Một đồng xu cho Guy – A penny for the Guy”. Ngày nay một số người ở Vương Quốc Anh lo ngại rằng lễ hội này đang bị lu mờ bởi Halloween, một lễ hội du nhập từ Mỹ.
Đêm đốt lửa – Bonfire (Mike Hewitt/Getty Images)
Ghede
Ghede là lễ hội người chết của Haiti, một sự kết hợp giữa truyền thống Công giáo và bùa chú Voodoo, được tổ chức vào Ngày Các Linh Hồn (2/11). Vào ngày lễ này, người ta vào thánh đường cầu nguyện, rời khỏi thánh đường, thay trang phục, vội đi thẳng tới nghĩa trang, nơi có một cây thánh giá để tôn vinh Baron Samedi – Diêm Vương cai quản âm phủ.
Sau đó, lễ hội bắt đầu với những thức ăn bày trước cây thánh giá để mời “ma” dùng bữa, đồng thời tụng kinh và cầu mong được “phù hộ” cho một cuộc sống tốt đẹp hơn. Họ cũng chia sẻ thức ăn với nhau và với những người nghèo khó. Một số người tham gia lễ hội quét sơn trắng trên mặt, nhảy múa với những động tác như người thích tận hưởng cuộc sống. Điều này được thể hiện qua các vật phẩm trên bàn thờ: thuốc lá, rượu clarin (rượu rum trắng Haiti pha với ớt habanero), mô hình hộp sọ, vải satin màu trắng, tím, đen, cùng với đèn cầy, thánh giá và một quan tài thu nhỏ.
Ghede
All souls’ Week – Tuần Lễ Các Linh Hồn
Người Đức theo Công giáo sẽ cử hành “Ngày Lễ Các Thánh” vào ngày 1 tháng 11, đặc biệt tại miền Nam nước Đức, còn kỷ niệm “Tuần Lễ Các Linh Hồn – All souls’ Week” kéo dài từ ngày 30 tháng 10 đến ngày 8 tháng 11. Họ thăm viếng phần mộ và tham dự thánh lễ cầu nguyện để tưởng nhớ người thân đã khuất.
Vào những dịp lễ này, người Đức thường giấu những con dao vào nơi an toàn, vì tin rằng những “bóng ma” sẽ trở về thăm nhà và không muốn vô tình làm tổn thương bóng ma ấy khi đang cắt rau củ, bánh mì… ngày nay tập tục này chỉ mang ý nghĩa như một truyền thống “làm cho vui”.
Đức và Áo là láng giềng nên phong tục tập quán có nhiều điểm tương đồng. Thay vì sợ làm tổn thương các linh hồn (bằng dao), người Áo lại thể hiện sự chào đón nồng nhiệt. Họ để đèn sáng vào ban đêm để các linh hồn không phải mò mẫm trong bóng tối, và biết hành trình từ thế giới bên kia đến trần gian rất xa và mệt mỏi, nên họ chuẩn bị bánh mì và nước cho những bóng ma đang đói khát này.
GVV
