Trung Thu đã qua nhưng tiếng trống múa lân còn văng vẳng và nhất là tiếng hát của trẻ con trong cảnh rước đèn rực rỡ
Tết Trung Thu rước đèn đi chơi
Em rước đèn đi khắp phố phường
Lòng vui sướng với đèn trong tay
Em múa ca trong ánh trăng rằm.
Đèn ông sao với đèn cá chép
Đèn thiên nga với đèn bướm bướm
Em rước đèn này đến cung trăng…
(Đức Quỳnh)
Nói tới Trung Thu và cảnh rước đèn, chúng ta không thể nào không nhắc đến bà Trần Thị Hai ở Sóc Trăng đã trải qua hơn 57 năm trong nghề làm lồng đèn Trung Thu. Tre, kẽm và giấy kiếng đã gắn kết với bà Trần Thị Hai trong suốt thời gian ấy. Qua từng mùa trăng, bà vẫn miệt mài gìn giữ nghề truyền thống và những ký ức tuổi thơ. Sau đây Sổ Tay xin ghi lại từ bài viết của Duy Dân
Bà Trần Thị Hai ở Sóc Trăng – nguồn Thanh niên
Làm lồng đèn trung thu từ năm 13 tuổi
Bà Hai bắt đầu làm lồng đèn từ năm 13 tuổi. Khi ấy, đây là công việc quen thuộc của gia đình có đông anh chị em. Những ngày cận trung thu, căn nhà lúc nào cũng rộn ràng tiếng chẻ tre, uốn kẽm, tiếng giấy kiếng xào xạc.
Bà Hai cho biết gia đình có 7 anh chị em, nhưng 4 người đã qua đời, nay chỉ còn 3 người. Người chị năm nay 74 tuổi, em trai 68 tuổi. Dù tuổi đã cao, cả ba vẫn góp sức làm lồng đèn, mỗi người đảm nhận một công việc: người chẻ tre, người uốn khung, người dán giấy.
Những công việc tưởng chừng đơn giản ấy lại đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều năm. Bà Hai tâm sự: “Từ nhỏ đã làm nên giờ bỏ nghề cũng thấy nhớ. Làm được bao nhiêu thì làm, chủ yếu giữ nghề của gia đình”. Cứ thế thời gian trôi qua. Năm nay, gia đình bà Hai dự kiến làm khoảng 600 chiếc lồng đèn ông sao. Số lượng không nhiều như những năm trước, bởi người làm nghề đều lớn tuổi. Mỗi ngày, cả gia đình chỉ làm được khoảng 20 chiếc.
Ngoài công việc làm lồng đèn, bà Hai còn dành thời gian chăm sóc cha già 98 tuổi. Chính vì vậy, dù mùa trung thu là thời điểm nhu cầu tăng cao, bà cũng không thể nhận làm số lượng lớn. “Muốn làm nhiều hơn cũng không có sức. Ai trong nhà giờ cũng lớn tuổi, còn phải thay nhau chăm sóc cha nên chỉ làm vừa sức”, bà Hai nói.
Để hoàn thành một chiếc lồng đèn ông sao truyền thống phải trải qua nhiều việc. Từ chọn tre, chẻ tre, uốn khung, buộc kẽm cho đến dán giấy kiếng và trang trí, việc nào cũng cần sự cẩn thận.
Tre là nguyên liệu quan trọng nhất, phải là loại tre già, vừa chắc vừa có độ dẻo. Tre quá non dễ gãy, trong khi tre quá già, cứng lại khó tạo hình. Sau khi đốn, tre được phơi khô rồi chẻ thành những thanh nhỏ. Công việc đòi hỏi kinh nghiệm để nan tre có độ dày vừa phải, đủ chắc để giữ khung nhưng vẫn mềm dẻo khi uốn.
Những nan tre mảnh được uốn thành hình ngôi sao năm cánh, sau đó tạo thêm vòng tròn bên ngoài để cố định dáng đèn. Việc buộc kẽm cũng cần sự chính xác. Chỉ cần khung lệch, các cánh sao không đều, chiếc đèn sẽ mất đi vẻ cân đối. Khi bộ khung hoàn chỉnh, bà Hai bắt đầu dán giấy kiếng.
Những tấm giấy kiếng màu vàng, đỏ, xanh, tím được cắt theo kích thước phù hợp rồi dán lên khung. Loại giấy này có độ mỏng và trong nhất định, để khi thắp nến bên trong, ánh sáng xuyên qua, tạo nên vẻ lung linh đặc trưng của lồng đèn truyền thống.
Đặc biệt, chất kết dính mà gia đình bà Hai sử dụng vẫn là hồ nấu từ bột mì. Từng mép giấy được dán cẩn thận vào các nan tre. Chỉ một chút sơ suất, giấy có thể bị nhăn, rách hoặc không ôm sát vào khung, làm ảnh hưởng đến độ đẹp của chiếc đèn.
57 năm làm lồng đèn, giữ ký ức Trung Thu – nguồn Thanh niên
Sau cùng, chiếc lồng đèn được trang trí thêm dây kim tuyến đủ màu sắc. Những sợi kim tuyến lấp lánh chạy dọc theo các cạnh của ngôi sao, tạo nên vẻ rực rỡ nhưng vẫn giữ được nét mộc mạc vốn có của chiếc lồng đèn tuổi thơ.
Lồng đèn thủ công vẫn có nhóm khách hàng riêng. Đúng vậy, dù thị trường ngày càng xuất hiện nhiều loại lồng đèn hiện đại, lồng đèn thủ công vẫn có nhóm khách hàng riêng.
Bà Hai cho biết, trước đây gia đình bà làm nhiều mẫu lồng đèn khác nhau như hình con cá, con gà, con thỏ… Mỗi mẫu có kỹ thuật tạo khung riêng, đòi hỏi nhiều thời gian và công sức hơn so với lồng đèn ông sao. Tuy nhiên, khi tuổi ngày càng cao, sức khỏe không còn như trước, bà giảm dần các mẫu lồng đèn. Hiện bà làm lồng đèn ông sao là chính, mẫu đèn quen thuộc và được nhiều người tìm mua mỗi dịp trung thu.
Những chiếc lồng đèn rực rỡ sắc màu được hoàn thiện từ bàn tay của những người thợ đã bước sang tuổi xế chiều
Dù thị trường ngày càng xuất hiện nhiều loại lồng đèn hiện đại, từ loại phát nhạc, chạy bằng pin đến những mẫu phát sáng với nhiều hiệu ứng bắt mắt, lồng đèn thủ công vẫn có nhóm khách hàng riêng. “Mỗi loại có cái hay riêng. Lồng đèn điện tử thì đẹp, tiện và nhiều chức năng. Nhưng lồng đèn truyền thống vẫn có cái hồn của nó”, bà Hai chia sẻ.
Cuộc sống hiện nay của bà chủ yếu dựa vào nguồn thu từ việc cho thuê mặt bằng phía trước nhà. Nghề làm lồng đèn không mang lại thu nhập lớn, nhất là khi sản phẩm công nghiệp ngày càng phổ biến với mẫu mã đa dạng. Thế nhưng, với bà Hai, làm lồng đèn chưa bao giờ chỉ là chuyện mưu sinh. Đó là công việc đã gắn bó từ thuở 13 tuổi và cũng là cách bà tiếp tục gìn giữ nghề truyền thống của gia đình qua từng mùa trung thu.
Suốt 57 năm qua, những thanh tre, cuộn kẽm, tấm giấy kiếng đủ màu đã trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc đời bà Hai. Mỗi mùa trung thu về, căn nhà lại rực rỡ sắc màu của những chiếc đèn ông sao.
Nhìn lại, ta thấy
Ánh sáng từ chiếc lồng đèn giấy kiếng có thể không rực rỡ như đèn điện tử, không có âm nhạc hay những hiệu ứng chuyển động -nhưng trong thứ ánh sáng mộc mạc ấy vẫn có ký ức về những đêm rước đèn, tiếng trống lân và niềm háo hức của trẻ nhỏ dưới ánh trăng rằm.
Nhìn lại và chợt thấy nhớ vô cùng
Lòng vui sướng với đèn trong tay
Em múa ca trong ánh trăng rằm.
Đèn ông sao với đèn cá chép
Đèn thiên nga với đèn bướm bướm
Em rước đèn này đến cung trăng…
DQ (theo bài viết của Duy Dân)
