Trong Lục Bộ: Lại, Hộ, Lễ, Binh, Hình, Công – thì Thái tử Vĩnh Thụy khi lên ngôi thực hiện 4 cải cách thiết yếu:
- Ban hành Đạo dụ số 1 (ngày 10/9/1932): Tuyên bố tự hoàng đế chấp chính, chấm dứt vai trò của Hội đồng Phụ chính và hủy bỏ quy ước cũ ký năm 1925 tước quyền của vua.
- Cải tổ Bộ Thượng thư (Nội các): Bãi bỏ và thay thế các đại thần theo Nho học đã lớn tuổi bằng những viên quan trẻ tuổi có tư tưởng tiến bộ và học vấn Tây học. Bổ nhiệm: Ngô Đình Diệm làm Thượng thư Bộ Lại (Bộ nội vụ), Bùi Bằng Đoàn làm Thượng thư Bộ Hình (Bộ Tư pháp), Phạm Quỳnh làm Thượng thư Bộ Học (Bộ Giáo dục) kiêm Đổng lý Ngự tiền văn phòng, Thái Văn Toản làm Thượng thư Bộ Công (Giao Thông & Vận Tải) và Hồ Đắc Khải làm Thượng thư Bộ Hộ (Tài chánh & Kế hoạch). Hai bộ Binh (Quốc phòng) và Lễ (Ngoại Giao) vẫn trong tay Pháp.
- Cải cách Bộ Học thành Bộ Quốc gia Giáo dục. Thay vì tập trung vào chữ Nho (chữ Hán), thúc đẩy việc dùng chữ Quốc ngữ làm ngôn ngữ giảng dạy chính. Chữ Quốc ngữ được coi là công cụ giúp nâng cao dân trí và truyền bá tri thức. Cải tiến chương trình học theo Tây học: Thêm các môn khoa học, lịch sử, địa lý và tư duy hiện đại thay vì chỉ học thuộc lòng kinh thư, từ chương, theo lối giáo dục khoa cử Phong kiến. Xây hệ thống trường công lập: Khuyến khích việc mở thêm các trường tiểu học tại các phủ, huyện để con em bình dân có cơ hội đến học đường.
- Cải cách Quản lý Tài chính của bộ Hộ: Minh bạch hóa ngân khố triều đình. Tiến hành kiểm toán, tổ chức lại hệ thống sổ sách kế toán theo phương pháp phương Tây để hạn chế lạm công vi tư. Cải tiến thuế khóa: Triều đình soát lại các sắc thuế cũ, bãi bỏ một số khoản thu dịch, nhằm giảm gánh nặng cho dân vùng Trung Kỳ (đất do triều đình Huế quản lý). Quản lý điền địa: Thực hiện số hóa (theo lối thủ công bấy giờ) sổ Địa bạ và sổ Đinh để hạn chế việc khai gian trốn thuế. (Tham khảo thêm: Les Reformes de Sa Majesté Bao Dai en Annam của Đặng Trần Xá, Nxb Les Éditions Domat-Montchrestien in tại Paris năm 1939)
“Việc lựa chọn hệ thống chính trị thuộc về quyền của người dân khi có cơ hội.” “Tôi muốn là người lật trang lịch sử này, thay vì để lại một cuộc tắm máu mà không sang trang.” “Mục đích của tôi là thành lập một Quân đội Quốc gia để dần thay thế quân đội Pháp và bảo vệ nền độc lập mà không ngả sang chế độ Cộng sản.” Sa Majesté Bảo Đại
Cải cách của tân hoàng đế trong ba năm đầu đăng quang không thành công toàn phần vì gặp phải cản trở của Sở Học Chính Đông-Dương và Sở Tài Chính Thuộc Địa, bên cạnh phản đối của phái thủ cựu trong triều đình.
Có kết quả phần nào và có thất bại nhưng nói lên ý chí muốn canh tân dưới trào Bảo Đại, đã theo ý nguyện của vua cha, là tiên đế Khải Định khi gửi hoàng tử sang học trên đất kẻ thù là để học kỹ năng, thu thập kiến thức và tầm nhìn của kẻ thù giúp vương quốc vươn lên ngang bằng kẻ thù. Bảo Đại làm tròn ý nguyện. Sau đó, thuộc về định mệnh.
Lần chấp chánh thứ nhì, Bảo Đại bị chê trách hưởng thụ và thụ động. Quân vương nào không hưởng thụ, quân vương nào không nhiều thê thiếp? Tình cảnh cựu hoàng khi làm quốc trưởng vô cùng khó khăn; một mặt Cao ủy kiêm Tổng Tư lệnh Quân Viễn chinh Jean de Lattre de Tassigny đốc thúc tổng động viên, huy động nhân lực chống Việt-Minh, một mặt Bảo Đại cần giữ vị thế trung lập không làm tay sai cho Pháp. Vị trí có khoảng cách với Pháp khiến ông bị phê phán thiếu năng động, đã không lao vào cuộc chiến với hết sức lực. Chọn lựa các thủ tướng Trần Văn Hữu, Nguyễn Văn Tâm, Nguyễn Văn Xuân cũng sai lầm, thay vì triệu vời Trần Trọng Kim lập nội các lần thứ nhì; tuy chừng như Bảo Đại không có chọn lựa vì phía Pháp không muốn Trần Trọng Kim.
[Trần Vũ]
Phỏng vấn Cựu hoàng Bảo Đại năm 1989 trên đài truyền hình Antenne 2
Trần Vũ lược dịch và hiệu đính
3 kỳ – Kỳ 2
Cuộc phỏng vấn lịch sử với Hoàng đế Bảo Đại do Frédéric Mitterrand thực hiện và phát sóng từ năm 1989 đến năm 1990 trong khuôn khổ chương trình văn hóa “Du côté de chez Fred”, phát sóng trên đài truyền hình Pháp Antenne 2 (nay là France 2). Cuộc phỏng vấn độc quyền này diễn ra tại tư gia của cựu hoàng đế ở quận 16 Paris.
Frédéric Mitterrand: Khi Ngài trở về Việt-Nam để chính thức lên ngôi, lúc đó người ta gọi là An-Nam chứ không phải Việt-Nam. Tại sao việc gọi Việt-Nam lại từng bị cấm?
Cựu hoàng Bảo Đại: Bởi vì đất nước đã thay đổi danh hiệu nhiều lần trong lịch sử. Trong các thời kỳ đô hộ Trung Hoa, vương quốc được gọi là An-Nam (An Ninh Phía Nam), do người Trung Hoa đặt tên. Sau đó là Đại-Việt, rồi đến thời Gia Long định hình nên tên gọi Việt-Nam (Từ Minh Mạng là Đại-Nam). Nhưng phía Pháp khi thuộc địa hóa đã chia cắt thành 3 kỳ: Bắc Kỳ (Tonkin), Trung Kỳ (An-Nam) và Nam Kỳ (Cochinchine). Thời gian tôi còn nhỏ và đi học ở Pháp, trong triều đình có Hội đồng Nhiếp chính, chính quyền Bảo hộ đã tận dụng hội đồng đó để biến đất nước chúng tôi từ một quốc gia có Hiệp ước Bảo hộ thành xứ thuộc địa bị cai trị trực tiếp.
Frédéric Mitterrand: Ngài có cảm thấy vai trò của mình bị giảm sút so với những gì Ngài kỳ vọng không? Khi trở về, Ngài có dự án nào chưa cho đất nước?
Cựu hoàng Bảo Đại: Tôi đã nghĩ rằng cần phải hiện đại hóa quốc gia và thực hiện một số cải cách. Nhưng không may, tôi đã vấp phải bức tường của chính quyền Bảo hộ nên không thể làm được gì nhiều. (4 cải cách chính: 1/ Trẻ hóa nội các. 2/ Tây hóa nghi lễ cung đình. 3/ Cải cách Tư pháp và Giáo dục. 4/ Thay đổi thể chế sang Quân chủ Lập hiến).
Frédéric Mitterrand: Ngài nghĩ gì về các quan chức Pháp từng làm việc với Ngài?
Cựu hoàng Bảo Đại: Họ luôn giữ thái độ phải phép đúng mực trong cách ứng xử với tôi. Tôi đã duy trì mối quan hệ tốt đẹp với một số người trong số họ. Nhưng điều đó không làm thay đổi thực tế là chính sách chung của Pháp vẫn không thay đổi. Chúng tôi đã trải qua một khoảng thời gian đầy khó khăn, và tất cả chúng tôi đều hy vọng rằng một ngày nào đó, một nước Pháp mới sẽ mang lại cho chúng tôi chút tự do.
Frédéric Mitterrand: Công cuộc thuộc địa hóa của Pháp đã phá hủy nhiều hơn hay mang lại nhiều hơn cho đất nước của Ngài?
Cựu hoàng Bảo Đại: Ở vùng Trung Kỳ, người Pháp không làm đảo lộn nhiều hệ thống làng xã phong tục mà tôi đã nói lúc đầu. Nhưng ở Nam Kỳ, họ đã thay đổi tất cả, họ xóa bỏ hệ thống đó vì đó là một thuộc địa của Pháp; và nó gần như trở thành một tỉnh bang hải ngoại Pháp quốc. Đó là lý do tại sao khi có phong trào giành độc lập, vùng Nam Kỳ bị ảnh hưởng nhiều hơn các vùng khác, nơi người dân vẫn giữ được một sự tự do nhất định.
Frédéric Mitterrand: Cuối cùng, người ta lại thấy xu hướng thiền định và suy ngẫm ở Ngài. Ngài tự giam mình trong các thư viện hoàng gia, Ngài đọc lịch sử của dân tộc mình.
Cựu hoàng Bảo Đại: Đúng vậy, cho đến tận khi trở về, tôi hiểu biết về lịch sử Pháp nhiều hơn là lịch sử của đất nước mình. Tôi đã dành nhiều tháng, nhiều năm để nghiên cứu lịch sử không chỉ của đất nước tôi mà của cả hoàng tộc. Và tôi rút ra bài học rằng nếu muốn áp dụng lòng yêu nước mà mình ấp ủ, mình phải biết kiên nhẫn và chịu đựng lâu dài. Đó là những gì tôi tự nói với chính mình: vì sự sống còn của dân tộc, tôi không có quyền biến mất, phải chờ đợi ngày có một sự thay đổi nào đó để tôi có thể giúp đỡ dân chúng.
Frédéric Mitterrand: Ngài đã can dự vào một số cải cách trong các lĩnh vực vẫn còn nằm dưới quyền lực của Ngài, và các cải cách này đi theo hướng đơn giản hóa đáng kể hoạt động của triều đình, ví dụ như bỏ nghi tục quỳ lạy (lạy dập đầu xuống đất). Ngài muốn hiện đại hóa triều chính. Có một câu nói Ngài đã ghi trong hồi ký phản ảnh rõ tâm trạng của Ngài lúc đó: “Hoàng đế đau nỗi đau của thần dân hơn là nỗi đau của chính mình, vì chính nỗi đau của công chúng làm nên nỗi đau của nhà vua”.
Cựu hoàng Bảo Đại: Đúng vậy, đó là một câu nói làm tôi rất xúc động và phản ảnh chính xác những gì tôi cảm nhận lúc bấy giờ.
Frédéric Mitterrand: Ngài cũng nhận thức được thực tế là có những khát vọng quốc gia dân tộc trong nước, và đặc biệt Ngài đã trao trọng trách cho một người tên là Ngô Đình Diệm. Ngài có thể cho chúng tôi biết ông ấy là ai không?
Cựu hoàng Bảo Đại: Ông ấy là một quan chức trẻ xuất thân từ một gia đình Công giáo lâu đời, lúc đó đang là Tuần phủ tỉnh Bình Thuận (Phan Thiết). Vì tôi muốn hiện đại hóa và đổi mới đội ngũ quan lại, bởi vì cho đến lúc đó, tất cả các Thượng thư của tôi đều có độ tuổi trung bình là 75. Tôi muốn đưa những người trẻ tuổi đến bên cạnh mình. Tôi biết Ngô Đình Diệm là một người rất trung thực. Nhưng tiếc thay, ông ấy cũng như tôi, đã đối mặt với một bức tường là chính quyền Bảo hộ Pháp. Đó là lý do tại sao sau một thời gian, ông ấy đã xin từ chức. Tôi đã nói với ông ấy: “Thượng thư có thể rời đi, nhưng Trẫm thì không có quyền đào nhiệm”[*]; “Trẫm phải ở lại đây vì dân của Trẫm”. Đó là lúc ông ta từ nhiệm.
[*] nguyên văn: “Je n’ai pas le droit de déserter mon poste.”
Frédéric Mitterrand: Ngài có nghĩ rằng Ngài sẽ gặp lại Ngô Đình Diệm?
Cựu hoàng Bảo Đại: Tôi đã để ông ấy ở vị trí dự phòng cho một ngày có thể cùng làm việc lại với nhau.
Frédéric Mitterrand: Còn về phần Ngài, Ngài luôn giữ thái độ vô cùng khoan dung đối với các tín ngưỡng và giáo phái khác ngoài tôn giáo của chính mình.
Cựu hoàng Bảo Đại: Quả thực, cung điện là nơi duy trì sự trung lập tuyệt đối. Chúng tôi không có quốc giáo, bất kỳ tôn giáo nào cũng được tôn trọng miễn là việc thờ cúng tổ tiên được gìn giữ.
Frédéric Mitterrand: Ngài từng viết: “Không cần thiết Hoàng đế phải luôn hiện diện thì thần dân mới biết mình được cai trị. Chỉ cần thỉnh thoảng, càng hiếm càng tốt, Ngài xuất hiện trước công chúng trong một buổi lễ để chứng tỏ Ngài đang sống. Tất cả những ai ở phương Đông nắm giữ quyền lực đều luôn hành động như vậy. Đấng quân vương là người thiết lập chiếc cầu giữa Trời và dân tộc của mình, và do đó là người trung gian giữa dân và tương lai của họ. Trước hết, quân vương phải tạo ra cho chính mình sự bình an, sau đó là sự hài hòa, nếu Ngài muốn mang lại hòa bình và hài hòa cho dân”.
Đó là lý do Ngài chọn một phong thái khá kín đáo.
Cựu hoàng Bảo Đại: Chính là vai trò của Hoàng đế và dân chúng hiểu điều đó. Đó là lý do tại sao khi Hoàng đế đi qua, người dân thường cúi đầu và không dám nhìn thẳng vào Hoàng đế, vì có một cái gì đó thiêng liêng. Đó cũng là lý do tại sao Hoàng đế luôn điềm tĩnh, bất biến.
28 Dec 1951 Quốc Trưởng Bảo Đại thăm doanh trại TĐ1ND tại Hòa Bình.
Frédéric Mitterrand: Để đối phó với sự hiện diện khắp nơi của viên chức Pháp, Ngài thường xuyên lui về vùng rừng núi để săn bắn. Và đó là điều Ngài khẳng định như một hành động chính trị.
Cựu hoàng Bảo Đại: Vì tôi nhận ra mình không thể làm gì nhiều về mặt chính trị lúc đó, nên tôi chọn cách tách mình ra để đi đến các vùng brousse (rừng núi) nhằm hiểu rõ hơn về đất nước và thiên nhiên. Tôi là một vị quân vương lưu vong trên chính vương quốc của mình.
Frédéric Mitterrand: Có một trang rất đẹp về những con voi và tình bạn của Ngài với chúng.
Cựu hoàng Bảo Đại: Chúng ta học được nhiều bài học từ chúng. Nếu vua Gia Long có thể thống nhất được đất nước, đó cũng là nhờ vào những thớt voi, thời đó voi chiến giống như những chiếc xe tăng vậy. Alexandre Đại đế bách chiến bách thắng vậy mà khi đối đầu với những thớt voi của Darius đã xém thua trận. (Trong trận Gaugamèles năm 331 trước Công nguyên, vua Ba Tư Darius III tung 15 thớt voi tấn công kỵ binh của Alexandre Le Grand.)
Frédéric Mitterrand: Vậy là Ngài thường ở trong tình trạng giống như một cuộc lưu đày nội tâm.
Cựu hoàng Bảo Đại: Đất nước khi ấy rất tĩnh lặng.
Frédéric Mitterrand: Ngài có nghĩ rằng điều đó sẽ kéo dài mãi mãi không, hay Ngài chờ đợi thời cơ của mình?
Cựu hoàng Bảo Đại: Tôi có linh cảm rằng một điều gì đó sắp xảy ra và mình phải kiên nhẫn chịu đựng qua năm tháng.
Frédéric Mitterrand: Mối quan hệ giữa Ngài với các quốc gia khác trong Liên bang Đông-Dương lúc đó như Cao-Miên (Cambodge) và Lào (Laos) là như thế nào?
Cựu hoàng Bảo Đại: Rất ít bang giao. Lần duy nhất tôi gặp vua Miên là khi Norodom Sihanouk lên ngôi và có chuyến thăm vào khoảng năm 1942. Vua Sihanouk mời tôi dự Lễ hội Nước ở Khmer Pan (Fête des Eaux). Chúng tôi rất ít trao đổi vì theo chính sách của Pháp, họ quản lý các quốc gia bảo hộ một cách riêng rẽ, không có lý do gì để chúng tôi liên lạc trực tiếp mà tất cả đều phải thông qua Cao ủy Pháp.
Frédéric Mitterrand: Người Pháp có giám sát Ngài không? Họ có theo dõi hay do thám Ngài không?
Cựu hoàng Bảo Đại: Tôi không có gì phải giấu giếm cả.
Frédéric Mitterrand: Các quan chức Pháp thường có xu hướng thúc giục Ngài hợp tác hay đẩy Ngài ra xa khỏi triều chính?
Cựu hoàng Bảo Đại: Không, hoàn toàn không. (Mãi sau này Đại tướng de Lattre mới thúc cựu hoàng Bảo Đại tích cực động viên nhân lực Quốc gia chống Việt-Minh).
Frédéric Mitterrand: Quan hệ giữa hai bên lúc nào cũng rất lịch thiệp?
Cựu hoàng Bảo Đại: Tương tác giữa chúng tôi luôn rất mực lịch sự và trang trọng.
(còn tiếp 1 kỳ)
Frédéric Mitterrand thực hiện phỏng vấn, thâu âm và thu hình tại tư gia cựu hoàng Bảo Đại ở số 29 rue Fresnel, Paris quận 16, cho chương trình “Du côté de chez Fred ” trên đài truyền hình Antenne 2 vào năm 1989.
Trần Vũ lược dịch, ghi chú và hiệu đính từ đoạn phim trên youtube qua đường link Bao Dai Empereur interview – YouTube dài 80 phút.
