“Hãy cho tôi một điểm tựa, tôi sẽ nhấc bổng trái đất lên” là câu nói nổi tiếng của Archimedes (287-212 trước Công Nguyên). Ổng là một nhà toán học, nhà vật lý, nhà phát minh huyền thoại người Hy Lạp. Hình của Archimedes được in ở mặt trước của Huy chương Fields, giải thưởng danh giá được coi là “Nobel Toán học” (vì giải Nobel không bao gồm lĩnh vực toán học), được Hiệp hội Toán học quốc tế (IMU: International Mathematical Union) trao 4 năm một lần cho những nhà nghiên cứu nổi bật.
Ơ-rê-ca (Eureka, nghĩa tiếng Việt là “tìm ra rồi”) là một giai thoại nổi tiếng về cách ra đời của “lực đẩy Archimedes” và của mục.. này.
Tắc mạch vành là tình trạng động mạch vành (mạch máu nuôi tim) bị hẹp hoặc tắc nghẽn, thường do mảng xơ vữa tích tụ dần dần (bệnh động mạch vành mạn tính), hoặc đột ngột do cục máu đông (Tắc mạch vành là nguyên nhân chính gây nhồi máu cơ tim – type 1 theo phân loại).
Trước thập niên 1980, tắc mạch vành nặng coi như đồng nghĩa với đại phẫu thuật mở lồng ngực, cưa xương ức và cả tháng trời đau đớn. Nhưng rồi, lịch sử tim mạch lật sang trang mới nhờ những khối óc không chịu đầu hàng số phận.
Phát súng khai cuộc nổ ra vào năm 1977, khi bác sĩ Andreas Gruentzig làm chấn động thế giới bằng kỹ thuật nong mạch vành bằng bóng. Tuy nhiên, mạch máu sau khi nong thường đàn hồi và xẹp lại như lò xo cũ. Bài toán “nong ra rồi làm sao giữ yên?” trở thành nỗi trăn trở của cả giới y khoa.
Lời giải bắt đầu manh nha vào năm 1978, tại garage xe cũ kỹ của bác sĩ Julio Palmaz. Sau khi nghe bài giảng của Gruentzig tại hội nghị ở New Orleans vào tháng 2-1978 trình bày về hạn chế trên, Palmaz nảy ra ý tưởng về một khung đỡ kim loại có thể ép nhỏ để luồn vào, rồi bung to ra giữ vững thành mạch. Từ tư duy đột phá năm 1978 ấy, phải mất thêm gần một thập kỷ thử nghiệm, chiếc bằng sáng chế danh tiếng US4733665A mới chính thức ra đời, biến giấc mơ cứu người thành sự thật.
Về nguyên tắc, stent hoạt động như một bộ “giàn giáo”. Khi mạch máu bị mỡ xơ vữa chèn ép, bác sĩ đưa ống thông có gắn bóng và stent vào. Bóng bơm căng, ép mảng xơ vữa dẹt xuống, stent bung ra bám chặt vào thành mạch. Bóng rút đi, để lại khung kim loại vĩnh viễn, giữ dòng máu, nguồn nhựa sống, lưu thông trơn tru. Năm 1986, các nhóm tại Pháp (Jacques Puel, Toulouse) và Thụy Sĩ (Ulrich Sigwart, Lausanne) thực hiện những ca đặt stent mạch vành đầu tiên trên người, ca đầu ở Pháp tháng 3, rồi Thụy Sĩ tháng 6, mở đường cho stent trở thành công cụ không thể thiếu trong can thiệp tim mạch.
Theo năm tháng, stent liên tục thay da đổi thịt. Từ loại khung kim loại trần (Bare Metal) ban đầu dễ gây tái hẹp do mô sẹo mọc phủ, các nhà khoa học đã phủ lên đó lớp thuốc đặc biệt (Drug-Eluting Stent). Thuốc giải phóng từ từ, ngăn chặn tế bào phát triển quá mức, giữ lòng mạch thông thoáng dài lâu.
Ngày nay, đặt stent là thủ thuật thường quy (routine procedure), giúp bệnh nhân đi lại bình thường chỉ sau vài ngày. Những chiếc stent như một món “nữ trang” mắc tiền, không đeo bên ngoài để khoe mẽ, mà nằm sâu trong lồng ngực để giữ nhịp đập con tim hấp hối. Tuy nhiên, stent chỉ là công cụ hỗ trợ, không phải “kim bài miễn tử”. Nếu thiếu lối sống lành mạnh và uống thuốc đúng, dòng chảy sinh mệnh ấy vẫn có thể tắc nghẽn trở lại và lợi hại hơn trước.
