“Hãy cho tôi một điểm tựa, tôi sẽ nhấc bổng trái đất lên” là câu nói nổi tiếng của Archimedes (287-212 trước Công Nguyên). Ổng là một nhà toán học, nhà vật lý, nhà phát minh huyền thoại người Hy Lạp. Hình của Archimedes được in ở mặt trước của Huy chương Fields, giải thưởng danh giá được coi là “Nobel Toán học” (vì giải Nobel không bao gồm lĩnh vực toán học), được Hiệp hội Toán học quốc tế (IMU: International Mathematical Union) trao 4 năm một lần cho những nhà nghiên cứu nổi bật.
Ơ-rê-ca (Eureka, nghĩa tiếng Việt là “tìm ra rồi”) là một giai thoại nổi tiếng về cách ra đời của “lực đẩy Archimedes” và của mục.. này.
Từ khi có kỹ nghệ “blockchain và tiền mã hóa”, những dòng code khô khan đã chứa một phần lớn tài sản nhân loài. Đó là một sáng chế thay đổi cách chúng ta vận hành tài chính. Cũng giải quyết bài toán hóc búa: làm sao để những người không quen biết có thể giao dịch an toàn trên mạng mà chẳng cần một “ông lớn” như ngân hàng đứng ra bảo lãnh.
Năm 1991, hai nhà nghiên cứu người Mỹ – Stuart Haber và W. Scott Stornetta (làm việc tại Bellcore – nay là Nokia Bell Labs) công bố bài báo “How to time-stamp a digital document” trên Journal of Cryptology. Họ đề xuất dùng hàm băm (Hash function) mật mã để gắn “dấu thời gian”, xâu chuỗi các khối dữ liệu sao cho việc giả mạo thời gian giao dịch trở nên bất khả thi, ngay cả khi dịch vụ trung gian thông đồng. Năm 1992, cùng nhà toán học Dave Bayer, họ bổ sung “cây Merkle” (cấu trúc dữ liệu dạng cây) giúp hệ thống xử lý hiệu quả hơn. Đến 1995, công ty Surety đưa ý tưởng này vào làm ăn thực tế. Đây được xem là nền tảng chuỗi khối (blockchain) thương mại sống thọ nhất tới nay.
Bẵng đi gần hai thập niên, giữa cuộc khủng hoảng tài chính 2008, một nhân vật (hoặc nhóm người) ẩn danh dưới tên Satoshi Nakamoto tung bản cáo bạch “Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System”. Tài liệu này kế thừa ba công trình của Haber và Stornetta, Nakamoto, nhào nặn thêm thuật toán “bằng chứng công việc” (Proof of Work) để tạo ra tiền điện tử ngang hàng. Ngày 3-1-2009, mạng Bitcoin chính thức khởi chạy.
Nguyên lý hoạt động giống một cuốn sổ cái chung mà cả cộng đồng cùng giữ. Thay vì một ngân hàng nắm sổ, hàng ngàn máy tính lưu bản sao giống hệt. Khi có giao dịch, mạng lưới kiểm tra tính hợp lệ rồi đóng thành “khối” và móc nối vào chuỗi. Đã ghi thì không ai sửa được. Cơ chế này giúp chuyển tiền xuyên biên giới chỉ mất vài chục phút với chi phí thấp. Tại một số quốc gia Nam Mỹ chịu lạm phát cao, người dân dùng tiền mã hóa để bảo toàn tài sản.
Công nghệ tiếp tục mở rộng. Năm 2015, Ethereum ra mắt khái niệm hợp đồng thông minh – những đoạn mã tự động thực thi khi đủ điều kiện, biến blockchain từ sổ cái tiền tệ thành nền tảng lập trình đa năng. Người dùng cá nhân dùng ví điện tử gửi nhận tiền mã hóa. Ngành giao thương xài blockchain để truy xuất nguồn gốc nông sản và container minh bạch; ngành y tế áp dụng để lưu trữ hồ sơ bệnh án bảo mật. Trong mảng tài chính, từ các tổ chức lớn như JPMorgan triển khai mạng nội bộ, cho tới các ngân hàng trung ương rục rịch phát hành tiền kỹ thuật số (Central Bank Digital Currency).
Dẫu thị trường tiền mã hóa có lúc lên bờ xuống ruộng, công nghệ nền tảng blockchain vẫn đang bám rễ sâu và không ngừng tiến hóa để đem lại giá trị thực cho nhân loài.
