“Hãy cho tôi một điểm tựa, tôi sẽ nhấc bổng trái đất lên” là câu nói nổi tiếng của Archimedes (287-212 trước Công Nguyên). Ổng là một nhà toán học, nhà vật lý, nhà phát minh huyền thoại người Hy Lạp. Hình của Archimedes được in ở mặt trước của Huy chương Fields, giải thưởng danh giá được coi là “Nobel Toán học” (vì giải Nobel không bao gồm lĩnh vực toán học), được Hiệp hội Toán học quốc tế (IMU: International Mathematical Union) trao 4 năm một lần cho những nhà nghiên cứu nổi bật.
Ơ-rê-ca (Eureka, nghĩa tiếng Việt là “tìm ra rồi”) là một giai thoại nổi tiếng về cách ra đời của “lực đẩy Archimedes” và của mục.. này.
Có một vật dụng nhỏ xíu, nằm im lìm trên trần nhà nhưng lại gánh vác sứ mệnh canh giữ sự sống cho cả gia đình khi ta say ngủ, đó chính là Smoke detector (đầu báo khói).
Hành trình tìm kiếm sự an toàn với ông Hỏa bắt đầu từ năm 1890, khi Francis Robbins Upton – một cộng sự đắc lực của Thomas Edison – nhận bằng sáng chế cho báo cháy tự động bằng điện đầu tiên, được kích hoạt bởi cơ cấu nhiệt.
Đến cuối thập niên 1930, nhà vật lý Thụy Sĩ Walter Jaeger mới vô tình tìm ra nguyên lý báo khói ion hóa khi… thất bại trong việc chế tạo máy dò khí độc. Bơm khí độc vào thì máy im re, nhưng khi ông chán nản châm điếu thuốc, chiếc máy bỗng nhảy số loạn xạ. Hóa ra, nó “nhạy” với khói hơn là khí độc. Nguyên lý báo khói ion hóa ra đời từ sự tình cờ trớ trêu ấy.
Người thực sự đưa “vệ sĩ” này vào phòng ngủ từng nhà là Duane Pearsall (Mỹ) vào năm 1965. Ông đã biến cỗ máy cồng kềnh ban đầu thành thiết bị chạy pin nhỏ gọn, giá rẻ, thay đổi vĩnh viễn khái niệm an toàn gia đình. Đầu thập niên 1970, các thiết kế đầu báo quang học (photoelectric) được thúc đẩy mạnh qua loạt bằng sáng chế của Donald F. Steele và Robert B. Enemark, giúp nhận biết rất nhạy với khói dày từ các đám cháy âm ỉ như nệm, sofa cháy ngầm, thứ sát thủ thầm lặng trong nhà ở hiện đại.
Năm 1995, sự ra đời của pin lithium tuổi thọ 10 năm đã biến thiết bị này thành “người lính chì bền bỉ”, giảm thiểu bảo trì và bảo đảm rằng, dù cả thập kỷ trôi qua, khi khói lên, còi vẫn hú.
Theo Hiệp hội Phòng cháy Chữa cháy Quốc gia Hoa Kỳ (NFPA), nguy cơ tử vong trong hỏa hoạn nhà ở giảm 60% nếu có lắp thiết bị báo khói hoạt động tốt. Nó cho ta thứ quý giá nhất khi hỏa hoạn xảy ra là thời gian. Tại Hoa Kỳ, tỷ lệ nhà có đầu báo khói hoạt động tăng từ 10% năm 1975 lên tới hơn 95% vào năm 2000.
Ngày nay, đầu báo khói vẫn là thiết bị bắt buộc trong xây dựng dân dụng và thương mại tại nhiều quốc gia. Công nghệ được mở rộng giúp hệ thống báo khói tích hợp nhà thông minh và kiểm soát an toàn kỹ thuật số. Chưa có vật dụng thay thế toàn diện vì tính đơn giản, độ tin cậy và chi phí thấp so với lợi ích bảo vệ tính mạng. Tuy vậy, đầu báo khói đôi khi vẫn bị ghét bởi người thích hút thuốc trong phòng; thậm chí là bị tháo pin, tắt điện vì kêu inh ỏi lúc bếp núc “hăng hái”. Thành ra, nhà sản xuất và tiêu chuẩn kỹ thuật phải chạy đua giảm báo giả, cho nó được sống yên trên trần nhà.
Francis Robbins Upton
