Ngoài bông lồng đèn (dâm bụt, bông bụp) bông trang là loại bông nở quanh năm ở thôn quê miền Tây Nam kỳ, thì loại bông quen thuộc, gần gũi nhứt với đời sống dân quê mọi tầng lớp trong các dịp Tết là bông vạn thọ.
Cách đây nhiều năm, tôi có bài viết đăng Trẻ Magazine trình bày về một góc nhỏ đời sống người miền Nam với bông vạn thọ, nhưng như thế vẫn chưa đủ. Hôm nay tôi tiếp tục viết về bông vạn thọ ở một khía cạnh khác.
Bông vạn thọ truyền thống của dân quê miền Tây Nam kỳ là loại bông màu vàng sáng (còn gọi là vàng anh, màu vàng của nắng Xuân), và loại màu vàng đậm hơi gắt, tức là vàng pha một chút xíu cam, nhưng không đậm (là có sắc tố đen giống màu nhung,) là màu của nắng hè chói chang. Các loại vạn thọ cánh hồng, vạn thọ cánh đỏ hoặc vạn thọ gấm (hai màu giống bông cẩm chướng) do người trồng lai giống sau này đều không phải là vạn thọ truyền thống đại diện cho màu bông Tết của người miền Nam.
Có ý kiến rằng bông Tết miền Nam đâu chỉ là vạn thọ, còn có mai vàng, cúc vàng, cây tắc với những cành trĩu nặng trái vàng hươm, đồng tiền nhiều màu, lay-ơn (huệ Tây.) Đúng vậy, bông mai màu vàng sáng rực rỡ, mong manh, sang trọng. Cúc vàng thì kiêu sa lộng lẫy. Cây tắc đòi hỏi người mua phải có phòng khách lớn để trưng bày. Chỉ có vạn thọ là bông của mọi nhà, giàu hay nghèo, nhà lớn hay nhà nhỏ đều có thể trưng bày bông vạn thọ. Vạn thọ có thể đứng ngoài sân, hai bên cánh cửa chính vô nhà, cắm vô bình/dĩa trẹt bày trên bàn tiếp khách, và cũng có thể cắm trong bình gốm/sứ đặt trên bàn thờ gia tiên, bàn thờ Phật (phù hợp với tất cả các kiểu bàn thờ lớn, nhỏ, cao, thấp).
Vạn thọ pha một chút cam nhìn ấm hơn, gắt hơn vạn thọ màu vàng anh, nhưng nếu độ cam nhiều quá át màu vàng thì lại không đẹp. Tôi thích bông vạn thọ màu vàng pha ít cam, cái màu vàng đậm nổi lên giữa các bông hoa màu vàng anh, như muốn vỗ ngực khẳng định tự hào rằng: Đây là vạn thọ, không phải mai, không phải cúc, đây chính là màu của lúa vàng, màu của ấm no.
Thuở nhỏ, quê tôi người ta bày bán bông cúc, bông vạn thọ mỗi khi có Tết. Bông hồng, bông cẩm chướng, huệ Tây là các thứ bông sang trọng mà tôi chỉ có thể nhìn thấy hình vẽ trong sách. Năm 1986 tôi lên Sài Gòn học, vô coi sạp bán bông ở chợ Bà Chiểu tôi mới nhìn thấy hồng, cẩm chướng, đồng tiền và các loại bông thật khác lạ. Dù chúng đẹp kiêu sa lộng lẫy, nhưng truyền thống của người Việt là không đặt những loại bông này lên bàn thờ. Có lẽ người xưa cho rằng chúng không “nghiêm túc”?
Những chậu bông vạn thọ vàng rực rỡ
Có thể nói, tuổi thơ của những đứa trẻ ở quê lứa tuổi tôi là bông vạn thọ và bông bụp. Bông trang là loại bông cúng, có màu đỏ thẫm, vàng hoặc trắng, bông rất nhỏ và mọc thành từng chùm. Người ta trồng ở sân trước, sân sau sau chùa. Mỗi sáng sớm, khi sương đêm còn đọng ướt lá, họ cắt từng chùm bông trang đơm vô đầy chén, bông xòe thành hình tròn (trong chén có nước,) và đặt lên bàn thờ cúng. Thông thường họ xếp một hàng bông ba chén hoặc nhiều hơn. Bông trang không đẹp, lại nghe người lớn hù dọa bụi bông trang có ma ở trong đó nên đám con nít tụi tôi không chơi bông trang.
Mỗi dịp Tết Nguyên Đán, tôi thường chỉ có đủ tiền ra chợ bông mua một cây trắc bá diệp (còn gọi là cây thuộc bài) cao khoảng một gang tay được người bán để trong chậu đan bằng tre, đem về cho vô cái lon sữa bò cũ và đặt trên bàn học là “sang trọng” lắm rồi, nâng niu được vài tháng thì cây chết ngắt mà không biết tại sao. Bây giờ, tôi thấy ở Quận Cam trắc bá diệp mọc như rừng, xanh thăm thẳm, không quý như ở quê tôi. Cư dân Quận Cam trồng trắc bá diệp làm hàng rào dày bịt, cây cao khoảng từ 2 yards tới 5 yards, công dụng của nó là chắn bụi và tiếng ồn ngoài đường.
Trở lại chuyện bông vạn thọ ở quê. Vạn thọ có hai loại: vạn thọ cánh kép và vạn thọ cánh đơn. Vạn thọ cánh đơn bông nhỏ và không được đẹp. Vạn thọ cánh kép bông lớn, nở ra cánh chen chúc nhau dày bịt, vun tròn như nắm tay trẻ em, nó có thể lớn như cúc đại đóa. Tôi rất thích bông vạn thọ cánh kép. Ngày Tết, con nít tụi tôi chờ tới trưa ngày 30 (hoặc 29) những người bán bông thu dọn hàng hóa, cây kiểng và bông có giá trị thì họ chất lên ghe trở về nhà, bỏ lại những chậu bông vạn thọ không còn hương sắc rực rỡ như lúc ban đầu. Chúng tôi giành nhau lượm bưng hết những chậu bị bỏ lại đó về nhà. Sau đó lựa ra những cây còn tốt, bông lớn và đẹp thì rửa nước cho tươi rồi cắm vô bình bông trong nhà, số còn lại chúng tôi cắt ra chơi nhà chòi. Cũng bó thành những bó nhỏ xíu, cắm vô lon sữa bò, rồi “bán bông” như người ta.
Quý vị đã bao giờ bỏ thời gian ngồi tước một cái bông vạn thọ kép lớn ra chưa? Nếu chưa, hãy thử làm. Khác với những loại bông gồm nhiều lớp cánh mọc xếp lớp bao quanh và chồng lên nhau, vạn thọ kép khi tước ra quý vị sẽ ngạc nhiên khi thấy trong một bông có ít nhứt bốn trăm bông nhỏ li ti bằng một nửa que tăm xỉa răng, chúng hợp thành một bông lớn, cùng mọc lên trên một đế tròn nối liền với cuống bông, được bao quanh và giữ chặt bởi đài bông màu xanh. Có lẽ vì đặc điểm này mà người xưa đã đặt cho chúng cái tên vạn thọ?
Tôi đã từng ngồi tước bông và đếm chúng. Rồi tôi lấy kiếng lúp soi, và rất ngạc nhiên khi thấy những bông li ti ấy chúng là một cái bông tí hon hoàn chỉnh. Chúng có những cánh bông tí hon, phần nụ tí hon, và phía dưới của cái bông tí hon ấy là một hột giống vạn thọ dài khoảng 3-4 mm như một đoạn kim may quần áo. Khi bông còn non hột giống màu trắng ngà ngà, lúc bông đã già, cánh bông bắt đầu héo và rụng thì hột giống chuyển qua màu xám hoặc đen.
Người ta lấy giống bông vạn thọ bằng cách chọn những bông đẹp nhứt, lớn nhứt, để nó mọc trên cây thật già cho tới khi bông tự héo. Rồi cắt xuống, xé cái bông ra, tước lấy hột giống màu đen tuyền đem phơi khô và cất để dành. Cũng có thể làm cách đơn giản hơn là đem phơi khô cả cái bông ấy (không tước) rồi đem cất, khi nào trồng mới xé ra lấy hột.
Năm nào tôi cũng đi coi chợ bông Little Sài Gòn. Có năm không thấy chợ bán bông vạn thọ, tôi cảm thấy hụt hẫng (dù có bán thì tôi cũng không mua, chỗ đâu mà bày biện), cảm thấy chưa phải là Tết Việt, thấy thiếu thiếu bản sắc miền Nam. Hỏi người bán bông tại sao năm nay không bán vạn thọ? Họ trả lời do thời tiết bla bla nên bông vạn thọ không mọc được. Năm nào chợ có bán bông vạn thọ, tôi cảm thấy vui, như là: Đây rồi, Tết miền Tây là đây chớ đâu nữa. Nhìn bông vạn thọ, tôi như thấy mùi thơm của khói nhang, mùi mâm cơm cúng rước ông bà ngày 30 đang bốc khói, mùi thuốc pháo lác đác nổ đâu đó bên nhà hàng xóm. Tôi thấy lại bầu không khí trang nghiêm, trầm mặc khi nhà nào cũng đốt nhang và cầu mong tổ tiên phù hộ cho con cháu sang năm mới làm ăn được may mắn, phát tài, bình an.
Bông vạn thọ là một phần linh hồn Tết Việt. Người Việt xa xứ, ngoài bánh chưng, bánh tét, dưa hành, củ kiệu, thì nên chăng phải luôn có bông vạn thọ để đốt nhang vọng tổ tiên?
TPT
