“Hãy cho tôi một điểm tựa, tôi sẽ nhấc bổng trái đất lên” là câu nói nổi tiếng của Archimedes (287-212 trước Công Nguyên). Ổng là một nhà toán học, nhà vật lý, nhà phát minh huyền thoại người Hy Lạp. Hình của Archimedes được in ở mặt trước của Huy chương Fields, giải thưởng danh giá được coi là “Nobel Toán học” (vì giải Nobel không bao gồm lĩnh vực toán học), được Hiệp hội Toán học quốc tế (IMU: International Mathematical Union) trao 4 năm một lần cho những nhà nghiên cứu nổi bật.

Ơ-rê-ca (Eureka, nghĩa tiếng Việt là “tìm ra rồi”) là một giai thoại nổi tiếng về cách ra đời của “lực đẩy Archimedes” và của mục.. này.

Trong thế giới công nghệ, hiếm có phát minh nào được toàn người Việt Nam tạo ra và phát triển như bộ gõ tiếng… Việt.

Chữ Quốc ngữ dùng mẫu tự Latin nhưng có thêm năm dấu thanh và các chữ ă, â, ê, ô, ơ, ư, đ. Đưa những ký tự ấy lên máy tính từng là bài toán khó. Có thời, nhân viên tòa soạn phải ngồi thêm dấu bằng tay cho từng trang báo.

Và một trong những người tạo ra phép màu ấy đầu tiên là kỹ sư Nguyễn Việt, sống tại tiểu bang California. Năm 1983, ông viết chương trình giúp máy tính IBM gõ tiếng Việt có dấu, rồi thành lập công ty VN Labs, phát triển bộ phần mềm Diplomat và cho ra đời phiên bản chạy trên Windows 3.0 năm 1990. Đến năm 1993, Diplomat đã hỗ trợ 36 ngôn ngữ, được nhiều tổ chức lớn sử dụng, trong đó có Bộ Ngoại giao và Hải quân Mỹ. Cũng tại tiểu bang California, kỹ sư Hồ Thành Việt thành lập VNI Software năm 1987, góp phần phổ biến cách gõ tiếng Việt bằng phím số. Năm 1992, nhóm TriChlor của các chuyên gia gốc Việt tại Mỹ phát hành miễn phí WinVNKey, một trong những bộ gõ tiếng Việt tiên phong trên Windows.

Xem thêm:   Vũ nữ thân gầy(*)

Trong nước, phần mềm VietStar có từ giữa thập niên 1980, giúp người Việt soạn thảo văn bản trên máy tính bằng kiểu gõ Telex. Năm 1987, kỹ sư Quách Tuấn Ngọc giới thiệu BKED, tiếp thu cách gõ của VietStar, bổ sung nhiều tính năng mới và trở thành phần mềm soạn thảo tiếng Việt nổi tiếng một thời.

Thừa hưởng di sản dồi dào đó, năm 1994, sinh viên Đại học Bách khoa Hà Nội Phạm Kim Long cùng ba bạn học thi viết bộ gõ trên DOS và thắng cuộc với chương trình TVNBK chỉ nặng 2 KB. Sau này, khi sang Cộng hòa Séc nghiên cứu, ông tiếp tục viết LittleVnKey cho Windows.

Cuối năm 2000, trong lúc bí luận án, ông ghé diễn đàn tin học VietNamNet, bắt gặp những câu hỏi tìm bản bẻ khóa VietKey. Bộ gõ này phổ biến nhưng có phiên bản phải trả phí (hơn 100,000 VND thời điểm cuối thập niên 1990, phở lúc đó 2,000 VND). Ông viết một chương trình để ai cũng có thể sử dụng miễn phí. Những tháng đầu ra mắt, ông liên tục sửa lỗi theo góp ý của người dùng. Từ một chương trình viết trong ba đêm, UniKey dần trở thành bộ gõ tiếng Việt quen thuộc trên hàng triệu máy tính nhờ miễn phí và gọn nhẹ.

Năm 2001, ông mở mã nguồn lõi UniKey cho các lập trình viên sử dụng và phát triển bộ gõ tiếng Việt trên những hệ điều hành khác. Năm 2006, ông tiếp tục cho phép Apple sử dụng mã nguồn x-unikey theo giấy phép MIT. Từ Mac OS X Leopard năm 2007, rồi iOS 4.0 năm 2010, lõi UniKey được tích hợp vào bộ gõ tiếng Việt có sẵn trên máy Mac, iPhone và iPad.

Xem thêm:   Sừng dê huyền thoại

Tính đến năm 2026, UniKey vẫn hiện diện trên mọi thiết bị điện tử. Dù ngày nay nhiều bạn trẻ Gen Z xài MacBook (không cài UniKey), xài iPhone, hoặc cài EVKey trên Windows, sự thật là thuật toán lõi của UniKey vẫn đang nằm ẩn bên trong những thiết bị đó.