Nhiều năm tìm hiểu về Huế, tôi thấy có 3 di tích có bình phong mang chữ “Song Hỷ” là: lăng vua Dục Đức (An Lăng), lăng vua Hiệp Hòa và phủ Tuy Lý Vương. Đây là một biểu tượng rất ít gặp trên các bình phong Từ đường và Lăng mộ.

Lăng vua Dục Đức      

Lăng vua Dục Đức

Vua Dục Đức (1852 – 1883) tên thật là Nguyễn Phúc Ưng Ái. Ông là con thứ 2 của Thoại Thái Vương Nguyễn Phúc Hồng Y (con trai thứ 4 của vua Thiệu Trị) và bà Trần Thị Nga. Ông được vua Tự Đức chọn làm con nuôi (vua Tự Đức không có con), ban tên tự Ưng Chân và xây Dục Đức đường trong kinh thành cho ở.

Trước khi vua Tự Đức đau nặng đã công bố di chiếu truyền ngôi cho Ưng Chân. Vì muốn cảnh tỉnh người nối ngôi, trong di chiếu, vua Tự Đức chỉ ra một số điểm khiếm khuyết của Ưng Chân. Sau khi vua Tự Đức băng hà, Ưng chân được tấn tôn lên ngôi Hoàng đế, ngày 19 tháng 7 năm 1883, là vị vua thứ 5 của triều Nguyễn.

Chỉ sau 3 ngày trị vì, ông bị hai viên phụ chính đại thần Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết phế truất. Nguyên nhân là do triều thần khép ông vào các tội như: sửa di chiếu của vua cha (ông đã bỏ những đoạn trong di chiếu vua Tự Đức viết về những khiếm khuyết của ông), mặc áo màu trong ngày đại tang và có hành vi không đúng mực.

Sau khi bị phế truất, ông bị giam giữ trong ngục tối, và qua đời trong cảnh bỏ đói không lâu sau đó ở tuổi 31. Thi hài ông được chôn cất đơn sơ.

Bức bình phong Song Hỷ ở Lăng vua Dục Đức

Đến thời con trai ông lên ngôi là vua Thành Thái, lăng mộ ông được xây dựng lại khang trang hơn gọi là An Lăng, cách trung tâm thành phố Huế khoảng 2km.

Đến tháng 7 năm Thành Thái thứ 11 (8-1899), nhà vua cho xây dựng điện Long Ân gần khu vực lăng mộ vua Dục Đức để thờ cha.

Năm 1906, bà Từ Minh (vợ chính của vua Dục Đức) tạ thế, triều đình cho quy hoạch lại khu vực lăng mộ ông, làm thành một khu lăng kép, xây mộ bà gần mộ ông theo kiểu “song táng”, “càn khôn hiệp đức”, giống như mộ vua Gia Long.

Xem thêm:   Lăng mộ cụ Nguyễn Đình Chiểu

Quần thể lăng Dục Đức gồm có: lăng Dục Đức (ông nội), lăng Thành Thái (cha), lăng Duy Tân (con)

Khi vua Duy Tân tử nạn máy bay ở châu Phi trên đường trở về Việt Nam, lễ truy điệu nhà vua được tổ chức tại điện Long Ân và thờ chung vua tại đây.

Năm 1954, vua Thành Thái mất, thi hài được đưa về chôn trong khu vực An Lăng và được thờ ở điện Long Ân.

Năm 1987, hài cốt vua Duy Tân được đưa về an táng cạnh lăng Thành Thái.

Điện Long Ân

Lăng vua Hiệp Hòa

Là lăng mộ vị vua thứ 6 của triều Nguyễn, cách trung tâm thành phố 7km về phía Tây Nam, tọa lạc ở khu vực đồi thông núi Tam Thai thuộc phường An Tây, Huế.

Vua Hiệp Hòa (1847 – 1883) tên húy là Nguyễn Phúc Hồng Dật, con trai thứ 29, và cũng là con út của vua Thiệu Trị, mẹ là Tam giai Thụy tần Trương Thị Thận. Sau khi lên ngôi đổi tên thành Nguyễn Phúc Thăng. Thời gian trị vì của ông là 4 tháng 10 ngày tổng cộng 130 ngày.

Sau khi Dục Đức bị phế, hai ông Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết đề nghị lên Hoàng thái hậu Từ Dụ, đưa Hồng Dật lên làm vua.

Nhà Hồng Dật ở Kim Long. Theo các tài liệu, khi đình thần ra rước, dù năn nỉ thế nào, Hồng Dật cũng không đi, cuối cùng phải dùng đến vũ lực mới đưa được ông vào Tử Cấm Thành, lên ngôi hoàng đế lấy niên hiệu là Hiệp Hòa.

Khi ấy ông đã 36 tuổi, đủ chín chắn để nhận thấy sự chuyên quyền của các quan Phụ chính Đại thần, nên không hài lòng. Hai ông Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết cũng nhận thấy thái độ của nhà vua nên đã có ý muốn phế vua.

Lăng Vua Thành Thái

Ngày 30 tháng 10 năm Quý Mùi (tức ngày 29 tháng 11 năm 1883), vua Hiệp Hòa bị 2 ông Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết phế truất và ép uống thuốc độc tự tử.

Vì là phế đế nên vua Hiệp Hòa không được thờ trong Thế Miếu, chỉ được chôn cất theo nghi thức Quốc Công, lăng mộ hết sức đơn giản.

Xem thêm:   Khánh Trường (1948-2024)

Sau 130 năm bị lãng quên, năm 2013 ngôi mộ đơn sơ của vua Hiệp Hòa đã được trùng tu theo kiến trúc cung đình triều Nguyễn với đầy đủ các hạng mục: tẩm lăng, bi đình, sân bi đình, đường trung đạo, trụ biểu, bình phong, hiển long và ẩn long… Đúng tiêu chuẩn khu lăng mộ của một bậc hoàng đế, dù diện tích chỉ khoảng 200 m2 , phần mộ chỉ chừng 30m2.

Năm 2016, lăng được công nhận Di tích lịch sử cấp tỉnh.

Nhà bia và cổng Bửu Thành trước lăng Hoàng đế Hiệp Hòa

Phủ Tuy Lý Vương

Tuy Lý Vương (1820 – 1897), là một hoàng tử nhà Nguyễn. Trước có tên là Nguyễn Phúc Thư, sau được ban tên Nguyễn Phúc Miên Trinh. Ông là con trai thứ 11 của vua Minh Mạng, mẹ là Tiệp dư Lê Thị Ái. Vốn thông minh, hiếu học, tính nết đôn hậu lại được mẹ và thầy Thân Văn Quyền dạy dỗ chu đáo, nên ông sớm nổi tiếng là người uyên bác, sáng tác thơ giỏi và thạo cả nghề thuốc.

Năm 1839, Miên Trinh được phong là Tuy Quốc công, cho lập phủ riêng gọi là Tĩnh Phố, ở bên cạnh Ký Thưởng viên của người anh khác mẹ là Tùng Thiện Vương Miên Thẩm.     Năm 1854, ông được phong Tuy Lý công.

Năm 1878, ông được phong làm Tuy Lý Quận vương, rồi thăng làm Tông Nhân Phủ Hữu Tông Nhân (1882).

Năm (1883), ông được phong tước Tuy Lý Vương.

Bình phong tiền ở phủ Tuy Lý Vương có hình Long Mã chính giữa (biểu tượng của những công trình được triều đình ban kinh phí và được lệnh vua cho xây dựng). Hai bên có đắp 2 chữ “Song Hỷ”.

Người ta cho rằng, khi được phong tước Vương, được phép xây cổng Tam quan và bình phong Long Mã này, trùng với dịp Vương có niềm vui “Ngũ đại đồng đường”. Trong từ đường của Vương còn cặp câu đối do chính Vương viết ra, đại ý là: “Già đến không hay, con cháu chắt chiu đều được thấy”.

Ý nghĩa hai chữ “Song Hỷ” ở Phủ Tuy Lý Vương là vậy.

Bình phong chính trước lăng Hoàng đế Hiệp Hòa sau khi trùng tu lần thứ 2 (năm 2013)

Còn ở lăng Dục Đức và Hiệp Hòa, không thấy tài liệu nào nói đến. Tôi hỏi và AI trả lời:

Chữ “Song hỷ” trên lăng mộ có thể hiểu là lời gửi gắm điều tốt lành cho người đã khuất. Tuy nhiên, lý do cụ thể vì sao chọn chữ ấy ở từng lăng thì chưa có chứng cứ đủ chắc để khẳng định.

Xem thêm:   "Chọn lựa chế độ là quyền của dân" (kỳ 2)

Ở lăng Dục Đức, chữ “Song hỷ” trên bình phong trước mộ vua; đối xứng với nó là chữ “Thọ”. Người xưa đặt hai chữ này (thường đối xứng nhau) trước lăng mộ với mong muốn cầu cho linh hồn người quá cố được rũ bỏ trần thế nặng nề, tìm thấy niềm vui vĩnh cửu, sự siêu thoát và an lạc ở thế giới bên kia. Chỉ là một cách giải nghĩa, chưa phải lời giải đã được xác nhận bằng văn bản của người xây lăng.

Ở lăng Hiệp Hòa, có người cho rằng, cách hiểu chữ “Song hỷ” nhằm an ủi vị vua xấu số, cho biết con cháu vẫn tưởng nhớ và cúng viếng. Đây là lời giải thích truyền lại, chưa phải kết luận sử học.

Vì vậy, cách hiểu hợp lý là: người sống gửi lời cầu chúc bình an cho người chết, bù đắp về tinh thần cho một kiếp đời nhiều đau khổ.

Bình phong Long mã hai bên có hai chữ Song Hỷ ở Phủ Tuy Lý Vương

Một cách giải thích khác:

* Hóa giải bi thương và cầu mong sự siêu thoát

Việc dùng biểu tượng “Song Hỷ” đắp nổi ở trọng tâm bức bình phong đóng vai trò như một mật mã phong thủy để “lấy cát trừ hung”, dùng năng lượng tích cực nhất để đè bẹp và hóa giải năng lượng u uất của quá khứ.

Trong tâm linh triều Nguyễn, cái chết của một người chịu nhiều khổ ải ở trần gian không hẳn là sự chấm dứt, mà là sự giải thoát. Chữ “Song Hỷ” ở đây chính là lời chúc mừng linh hồn nhà vua đã rũ bỏ được chiếc áo bào nặng nề đầy bi kịch để bước vào một “hỷ sự” khác: đắc đạo, an lạc và trường sinh ở cõi vĩnh hằng.

* Sự bù đắp và tấm lòng của hậu thế

Cả hai bức bình phong có chữ “Song Hỷ” này đều không phải do triều đình xây dựng ngay khi hai vua vừa nằm xuống, mà đều được hoàn thiện rất lâu sau đó bởi tấm lòng của người đời sau:

– Đây là sự hiếu thảo của vua Thành Thái, muốn dùng chữ “Song Hỷ” để bù đắp phần phước lành, tôn vinh và mang lại niềm vui mà đáng ra cha ông phải được hưởng khi còn sống.

– Tại Lăng vua Hiệp Hòa: Chữ “Song Hỷ” mang tính chất minh oan, an ủi một linh hồn bạc mệnh sau hơn một thế kỷ nằm hiu quạnh.

ĐTTT