Bạch viên là con vượn trắng. Truyện thơ Nôm Bạch Viên Tôn Cát (còn có tên khác là Lâm Tuyền Kỳ Ngộ) không lạ ở miền Nam Việt Nam, đã từng xuất hiện trên sân khấu cải lương, do hai nghệ sĩ tài danh Mỹ Châu, Thành Được thủ vai chánh.
Tác phẩm đã được các nhà nghiên cứu như Đinh Gia Khánh và Nguyễn Ngọc San phiên âm từ bản chữ Nôm và xuất bản năm 1964. Truyện có nguồn gốc từ Viên Thị Truyện đời Đường kể Bạch Viên (Viên Thị) là một con vượn trắng tu tiên giáng trần sống ở chùa Phi Lai, có phép thuật. Sau khi nghe kinh Phật, Viên Thị cởi lốt vượn hóa thành một thiếu nữ xinh đẹp tuyệt trần. Tôn Cát là một Nho sinh hiền lành trên đường đi thi. Viên Thị dùng phép thuật tạo ra dinh thự, gặp gỡ và nên duyên vợ chồng với Tôn Cát, sinh được hai người con trai. Vì kết duyên với người trần gian nên Bạch Viên bị Thiên đình bắt tội, phải từ giã chồng con để về cõi tiên. Tôn Cát ở lại đi thi đỗ đạt, được nhiều phú hào gia thế kêu gả con gái nhưng chàng từ chối hết. Cảm động trước tình nghĩa của hai người, Ngọc Hoàng cho phép Bạch Viên hạ giới đoàn tụ với Tôn Cát.
Thời xưa, những loài vật có màu lông trắng, hoặc da trắng thường được gán cho yếu tố thần thánh hóa, có phép màu hoặc đời sống tu hành, vì những cá thể trắng này rất hiếm có trong tự nhiên. Sự thật, bất kể con người hay loài vật nào cũng đều xuất hiện những cá thể mắc chứng bạch tạng, trong thế giới con người thì bạch tạng không gây sự chú ý bằng trong loài vật, nhứt là trong quần thể người da trắng thì có bạch tạng hay không cũng không có sự khác biệt nhiều với người bình thường.
Thập niên 50 thế kỷ 20 có phim truyện Bạch Mao Nữ do Trung Quốc cộng sản sản xuất, nhưng nhân vật nữ chính do hoàn cảnh khổ sở mà “tâm sầu bạch phát” (lòng quá sầu muộn làm cho bạc tóc sớm), không phải do tự nhiên sanh ra đã như vậy.
Lại có chuyện tiếu lâm về người bán nón và bầy khỉ kể rằng một người đàn ông đội một thúng nón đi chợ bán. Trời nắng nóng và mệt, anh ta dừng chân dưới một gốc cây lớn, lấy một cái nón đội lên đầu che nắng rồi thiu thiu ngủ. Ai ngờ trên cây có một bầy khỉ, thấy anh bán nón ngủ say, chúng liền leo xuống, mỗi con lấy một chiếc mũ đội lên đầu rồi leo tót lại lên cây. Khi tỉnh dậy thấy mất hết nón và nhìn lên cây thấy bầy khỉ đang đội nón của mình, anh ta tức giận dùng đá chọi lên. Khỉ cũng bắt chước bẻ trái trên cây chọi lại anh ta. Anh la hét, vò đầu bứt tai đau khổ, bầy khỉ ở trên cây cũng nhăn nhó, nhại lại y hệt. Bất lực quá, anh ta giựt cái nón đang đội trên đầu quật mạnh xuống đất, bầy khỉ cũng bắt chước anh ta lột nón đang đội trên đầu liệng xuống đất. Người bán nón mừng quá, vội vàng lượm hết nón bỏ vô thúng rồi bưng thúng bỏ chạy xa bầy khỉ.
Thời gian gần đây, khái niệm “khỉ trắng” xuất hiện thường xuyên trong đời sống. Khỉ ở đây không phải con khỉ theo nghĩa đen, mà ám chỉ người mà có hành vi bắt chước như loài khỉ. Tuy nhiên, việc bắt chước này không phải vô thức như người mắc bệnh tâm thần, mà là sự bắt chước có tính toán và được trả công.
Các nước cộng sản châu Á như Việt Nam và Trung Quốc, sau thời gian bị cấm vận (Việt Nam) hoặc “bế môn tỏa cảng” tự tôn chủ nghĩa dân tộc, bài ngoại tột đỉnh (Trung Quốc) thì rớt vô trạng thái nghèo đói, lạc hậu, nghi ngờ khả năng làm việc và sáng tạo của tất cả những ai “da vàng mũi tẹt”. Từ đó sanh ra tư tưởng vọng Tây, thấy cái gì của người da trắng cũng thơm. Đọc báo quốc doanh mỗi ngày, để ý thấy báo đài VNCS hễ thứ gì được Tây trắng khen thì sướng rơn lên, đăng báo khoe um sùm, không cần biết người ta khen thật hay là “khen ngoại giao”.
Trong môi trường thương mại ngày nay, thuật ngữ “Khỉ trắng” (White monkey hoặc white monkey job) là tiếng lóng chỉ hiện tượng các công ty, xí nghiệp (đặc biệt tại Trung Quốc và Việt Nam) mướn những người da trắng nước ngoài làm việc hoặc xuất hiện trong các sự kiện chỉ để “làm màu”, tạo vẻ bề ngoài sang trọng, uy tín và mang tầm quốc tế.
Một số thương gia hoặc khách hàng bản địa vẫn có tâm lý cho rằng việc công ty hoặc tập đoàn nào đó mời được những gương mặt Tây da trắng là bằng chứng công ty/tập đoàn có quy mô lớn, tiềm lực tài chính mạnh, hoặc có đối tác quốc tế cùng hợp tác đầu tư.
Nhưng có một sự thật mà khách hàng ít để ý là những người Tây được thuê làm vai trò “trưng bày” chỉ nói và làm rập khuôn những cử chỉ, câu chữ mà người thuê muốn họ làm/nói. Tây “trưng bày” không cần có chuyên môn sâu, thậm chí không cần nói thông thạo ngôn ngữ địa phương, miễn làm/nói đúng ý người thuê là đủ.
“Khỉ trắng” cũng được trả tiền để ngồi cùng bàn ăn tối với khách hàng, đóng giả làm kỹ sư, kiến trúc sư, hoặc nhà đầu tư nước ngoài trong các buổi gặp gỡ để “lấy uy tín” cho người thuê.
“Khỉ trắng” khác với “chim mồi” ở chỗ “khỉ trắng” hiện diện ở vị trí cùng một bên với người trả tiền thuê, khác với “chim mồi” thường xuất hiện với tư thế đối nghịch với người thuê, tư thế bên thứ ba tranh giành “miếng mồi” làm cho người bị “mồi” lo lắng sợ mất “mồi” mà vội vàng quyết định và sập bẫy; hoặc “chim mồi” tìm cách đứng về phía đối lập với người trả tiền thuê, nhằm xúi giục người đó hám lợi mà đưa ra quyết định sai lầm.
“Khỉ trắng” cũng có thể đứng chào khách ở các trung tâm thương mại, làm mẫu ảnh/video quảng cáo, biểu diễn trong khi khai trương dự án nào đó, hoặc làm “vệ sĩ/thư ký” đi theo tháp tùng các phú hộ để lấy thể diện.
Thí dụ như có tập đoàn nọ ở Việt Nam “chuyên nghiệp” mời những người có “học hàm, học vị” nổi lềnh bềnh trên mạng xã hội tham dự lễ khai trương dự án, hoặc để “trao giải thưởng” lấy le. Ở đây tôi dùng từ “lấy le” là vì người đóng vai “khỉ trắng” đó khổ công học hành, nghiên cứu bao nhiêu năm trời, đã được trao các giải thưởng danh giá ở bản quốc của họ rồi, nay bỗng dưng có tập đoàn ở Việt Nam mời tới để trao giải về “thành tích khoa học” của họ, dù tập đoàn Việt Nam không hề dính dáng gì tới quá trình làm nên thành tựu cá nhân của “khỉ trắng”. Trong trường hợp này “khỉ trắng” không nhất thiết phải là “mắt xanh mũi lỏ”, mà “da vàng mũi tẹt” cũng được, miễn là đã có “học hàm, học vị” đọc lên nghe thật là kêu.
Thời buổi quảng cáo bán hàng online xuyên quốc gia, tôi để ý thấy tất cả những video quảng cáo bán hàng của Trung Quốc đều dùng người mẫu da trắng.
Theo tờ Điện Tín Buổi Sáng Nam Trung Hoa, dân Trung Quốc nhìn người da trắng thì nghĩ công ty đó phát đạt và có triển vọng vươn ra thế giới. Vì vậy, các công ty nội địa thuê “khỉ trắng” để mập mờ trong các mối quan hệ với đối tác, đưa quảng cáo. Từ lâu, hàng hóa sản xuất tại Trung Quốc nhưng dính yếu tố nước ngoài, một cái tên nghe Tây hoặc có người mẫu da trắng quảng cáo, thường được coi là sản phẩm cao cấp.
Sau này, kỹ thuật làm phim ngắn bằng công cụ AI phát triển phổ biến, thì những “người mẫu” quảng cáo trong video AI đều tạo hình có đặc điểm nhân chủng học là người da trắng. Vấn đề ở đây là khách hàng đừng vì “khỉ trắng” mà “tiền mất tật mang”. “Hãy là người tiêu dùng thông minh”. Câu này tuy cũ nhưng luôn đắc dụng.
TPT







