Trong thế giới khoa học, tên tuổi bác sĩ Alexandre Yersin chắc ai cũng biết. Nhưng đối với người dân Nha Trang, đặc biệt những người ở khu vực Xóm Cồn, thì “Ông Năm Yersin” không chỉ là một nhà bác học tài ba mà còn là một vị ân nhân được cư dân quý trọng và tôn thờ như một vị thành hoàng. Ngày nay Nha Trang có hẳn một công viên mang tên ông.

Biển Nha Trang, nhìn từ khu vực Xóm Cồn. (IANBUI/TRẺ)       

Ngôi nhà của ông xưa nằm sát biển, dân Xóm Cồn quen gọi là “Lầu Ông Năm” (có chỗ gọi “Lầu Ông Tư”). Họ kể hồi đó trẻ con trong xóm thường đến nhà ông chơi. Ông cho chúng đọc sách, xem tranh, thỉnh thoảng còn cho chúng quà. Là một nhà khoa học thích nghiên cứu đủ loại máy móc, ông còn tự chế ra máy chiếu phim để chiếu cho dân làng coi. Trong ký ức dân gian BS Yersin là một người Pháp bình dị, thân quen của xóm làng. Rất tiếc sau 1975 di tích lịch sử này đã bị phá bỏ để xây Nhà nghỉ 378 của Bộ công an.

Tượng BS Yersin, tạc từ một khối đá granite nguyên khối, dựng năm 2012. (IANBUI/TRẺ)

Trước 1975 Nha Trang đã có một con đường mang tên BS Yersin (không rõ thời Pháp thuộc đường này mang tên gì). Sau 30/4 suýt tí nữa nó đã biến mất; may sao nhờ sự can thiệp của một số người địa phương, tên đường mới được giữ lại. Nhà thơ Giang Nam kể: “Tôi cùng với nhiều anh em đã phải kiên trì bảo vệ không được đổi tên đường Yersin, vì ông là người xứng đáng nhất được đặt tên đường ở Nha Trang này.”

Ảnh chụp góc đường Yersin/Pasteur năm 1993, đặt trong Bảo tàng viện Yersin ở Nha Trang. (IANBUI/TRẺ)

Alexandre Émile Jean Yersin sinh năm 1863 tại Aubonne, Thuỵ Sĩ; học y khoa ở Lausanne (Thuỵ Sĩ), Marburg (Đức), và Paris (Pháp). Năm 1889 ông nhập quốc tịch Pháp, sau đó rời châu Âu sang Đông Dương năm 1890, làm y sĩ cho hãng tàu Messageries Maritimes. Tháng 10, 1890, Yersin cập bến Sài Gòn và từ đó phục vụ thường xuyên cho tuyến Saigon-Manila. Tháng 9/1891, trong một chuyến hải hành Sài Gòn – Hải Phòng, tàu ông ghé bến Nha Trang và Yersin bị ngay một “cú sét ái tình” với cảnh quan nơi đây.

Xóm Cồn thời của Yersin. (Internet)

Tháng 6 năm 1894, Alexandre Yersin được phái sang Hồng Kông để nghiên cứu trận dịch hạch đang hoành hành tại đây. Sau khi hoàn tất việc xác định vi khuẩn gây bệnh, ông trở về Paris năm 1895, cộng tác với Émile Roux, Albert Calmette và Amédée Borrel tại Viện Pasteur để nghiên cứu phương pháp điều chế huyết thanh chống dịch hạch. Cũng trong năm ấy, ông quyết định trở lại Nha Trang để tiếp tục công việc nghiên cứu của mình.

Giường tủ, sách vở, máy móc, dụng cụ nghiên cứu của BS Yersin lưu trong bảo tàng viện. (IANBUI/TRẺ)

Tại Nha Trang, Yersin lập một phòng thí nghiệm nhỏ — về sau trở thành Viện Pasteur Nha Trang, để nghiên cứu và sản xuất huyết thanh chống dịch hạch. Ông nhận thấy rằng nếu huyết thanh được sản xuất ngay tại Đông Dương, việc chuyển đến những vùng có dịch ở các khu vực lân cận sẽ nhanh chóng hơn nhiều so với vận chuyển từ Pháp. Thế là, thay vì trở về châu Âu để tiếp tục sự nghiệp khoa học trong những điều kiện thuận lợi hơn, ông chọn Nha Trang làm nơi sinh sống và làm việc lâu dài.

Một du khách nước ngoài đến viếng khu mộ Alexander Yersin. (IANBUI/TRẺ)

Yersin nghiên cứu và sản xuất huyết thanh chống dịch hạch; đặt nền móng cho ngành thú y và nghiên cứu bệnh truyền nhiễm ở gia súc tại Đông Dương; đồng thời phát triển trại thực nghiệm Suối Dầu, nơi ông nghiên cứu chăn nuôi và trồng cây cao su, góp phần mở đường cho ngành cao su ở Việt Nam. Ngoài ra, ông còn là một nhà thám hiểm. Yersin khám phá ra vùng Đà Lạt, nơi ông thiết lập một Viện Pasteur vào năm 1936 và làm viện trưởng đầu tiên.

Ông từ gác cổng vào khu mộ thắp hương trước miếu thờ BS Yersin. (IANBUI/TRẺ)

BS Yersin qua đời tại Nha Trang ngày 1 tháng 3 năm 1943, hưởng thọ 79 tuổi. Ông được an táng tại Suối Dầu theo đúng di nguyện. Trong di chúc, ông viết: “Tôi muốn được chôn ở Suối Dầu. Hãy chôn tôi nằm úp xuống. Yêu cầu ông Bùi Quang Phương giữ tôi lại tại Nha Trang, đừng cho ai đem tôi đi nơi khác.” Ông cũng yêu cầu tang lễ giản dị, không phô trương, không điếu văn. Hàng năm dân Nha Trang vẫn làm lễ giỗ cho ông rất tươm tất và trang trọng.

Mộ và bia BS Yersin ở Suối Dầu. (IANBUI:TRẺ)