Chỉ trong vài năm, lãnh tụ Tập Cận Bình đã loại bỏ hầu hết các tướng lĩnh cao cấp nhất của quân đội Trung Quốc. Thử thách hiện nay của Tập là phải tái thiết bộ chỉ huy tối cao vốn đã bị rệu rã vì các vụ bê bối, đồng thời tiếp tục thúc đẩy công cuộc chuẩn bị để quân đội sẵn sàng trong tư thế đối đầu với Hoa Kỳ.
Sau cuộc thanh trừng một loạt các tướng lĩnh cao cấp nhất trong quân đội với cáo buộc tham nhũng và thiếu trung thành với một tốc độ và quy mô chưa từng thấy kể từ thời Mao Trạch Đông, Tập Cận Bình đang tìm cách tập hợp một đội ngũ chỉ huy cấp cao mới, trong đó ưu tiên hàng đầu là sự đòi hỏi về lòng trung thành tuyệt đối và một quá trình tuyển chọn nghiêm ngặt hơn.
Khoảng trống trong bộ chỉ huy quân đội được phơi bày rõ nét trong kỳ họp thường niên của quốc hội Trung Quốc vào đầu tháng 1 vừa qua. Dựa trên các thông báo chính thức của nhà nước, có khoảng 36 thành viên thuộc đoàn đại biểu quân đội đã bị bãi nhiệm khỏi Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc kể từ khi nhiệm kỳ này bắt đầu vào năm 2023 – chiếm gần 13% trong tổng số 281 thành viên ban đầu của đoàn. Đoàn đại biểu quân đội chiếm hơn một phần ba tổng số các trường hợp đại biểu bị bãi nhiệm trong nhiệm kỳ này, nhiều hơn so với bất kỳ đoàn đại biểu nào khác trước đây.
Chín trong số các trường hợp bãi nhiệm thuộc đoàn đại biểu quân đội đã được công bố vào cuối tháng 2 vừa qua, trong khi có thêm ba vị tướng nữa đã bị loại khỏi một cơ quan cố vấn về chính trị vào đầu tháng 3. Nhiều khả năng sẽ còn có thêm các đợt bãi nhiệm nữa, bởi trong số các đại biểu quân đội còn lại vẫn còn một số sĩ quan gần đây đã bị đưa vào diện điều tra hoặc không còn xuất hiện trước công chúng.
Mặc dù các đợt thanh trừng vẫn đang tiếp tục diễn ra, quân đội Trung Quốc tiếp tục duy trì nhịp độ hoạt động bình thường, ít ra là ở bề ngoài – tuy nhiên, sự bất định liên quan đến việc bổ nhiệm nhân sự cấp cao tạo ra những thử thách mới, gây ảnh hưởng không nhỏ đến tinh thần của một lực lượng quân đội hùng hậu với quân số lên tới hai triệu binh sĩ.
Các đợt thanh trừng
Trong vòng hai năm rưỡi qua, Tập Cận Bình đã bãi nhiệm hàng chục chỉ huy cấp cao, bao gồm năm trong số sáu sĩ quan mặc quân phục phục vụ dưới quyền ông trong một cơ quan có nhiệm vụ đưa ra những quyết định quân sự tối cao của đảng cộng sản Trung Quốc.
Chiến dịch trấn áp này lên đến đỉnh điểm vào tháng 1 với việc thanh trừng nhân vật cấp phó thân cận nhất của Tập trong quân đội – đó là tướng Trương Hựu Hiệp. Ông này là thành viên mặc quân phục có cấp bậc cao nhất trong quân ủy trung ương, đồng thời là một trong số ít tướng lĩnh cấp cao của Trung Quốc từng trực tiếp tham gia chiến đấu.
Theo một đánh giá, kể từ giữa năm 2023, có hơn 75 sĩ quan quân đội cấp cao và giám đốc điều hành ngành kỹ nghệ quốc phòng đã bị điều tra, bị cách chức hoặc bị thay thế đột ngột. Trong đó bao gồm các sĩ quan hàng đầu trong bộ binh, không quân, hải quân, lực lượng hỏa tiễn và cảnh sát bán quân sự của Trung Quốc, cũng như ở các bộ tư lệnh chiến trường quan trọng, bao gồm cả bộ tư lệnh tập trung vào vấn đề Đài Loan.
Trong số 81 sĩ quan quân đội được thăng cấp lên ba sao dưới thời Tập Cận Bình, ít nhất 25 người – gần một phần ba – đã bị khai trừ khỏi đảng, bị cách chức hoặc đang phải đối mặt với các cuộc điều tra.
Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) gần đây đã đưa ra thống kê cho thấy có khoảng 100 sĩ quan cấp cao đã bị sa thải hoặc mất tích kể từ năm 2022, ảnh hưởng đến khoảng một nửa số vị trí trong ban lãnh đạo của quân đội Trung Quốc.
Trám vào khoảng trống là một thử thách lớn
Việc trám vào khoảng trống trong quân đội sẽ là một thử thách lớn. Vị tướng cuối cùng còn sót lại trong quân ủy trung ương là một sĩ quan chuyên về chính trị với kinh nghiệm tác chiến rất giới hạn. Nhiều vị trí cấp cao chịu trách nhiệm giám sát công tác lập kế hoạch tác chiến và chỉ huy các đại đơn vị hiện đang được đảm nhiệm tạm thời bởi các cấp phó và các tướng lĩnh cấp thấp.
Trong thời gian tới, Tập Cận Bình sẽ vô cùng bận rộn trong việc thẩm định các nhân sự thay thế. Ưu tiên then chốt cho các vị trí quan trọng này là lòng trung thành, tính chuyên nghiệp và năng lực chuyên môn. Nhưng đánh giá lòng trung thành là như thế nào – là người chỉ biết vâng dạ?
Để bổ sung nhân sự cho quân ủy trung ương – vốn hiện chỉ còn lại hai thành viên tại nhiệm trong số bảy thành viên ban đầu vào năm 2022 – Tập buộc phải đưa các ứng viên do ông ta lựa chọn ra trước ban chấp hành trung ương đảng để phê chuẩn; cơ quan này hiện bao gồm hơn 350 người. Tiến trình phê chuẩn tốn nhiều thời gian này đòi hỏi Tập phải triệu tập một hội nghị kín trong đảng.
Sau khi thanh trừng các tướng lĩnh quân sự quyền thế nhất, Tập được tự do hơn để tái định hình cơ cấu chỉ huy sao cho phù hợp với các mục tiêu của chính ông ta. Đội ngũ nhân sự mới có nhiều khả năng sẽ phản ảnh các ưu tiên của cá nhân Tập, bao gồm hiện đại hóa quân đội và thắt chặt công tác giám sát đối với đội ngũ sĩ quan – vốn từ lâu bị chia rẽ bởi các phe cánh.
Mặc dù Tập đã loại bỏ những tướng lĩnh giàu kinh nghiệm tác chiến, thế hệ chỉ huy kế tiếp có nhiều khả năng sẽ mang đến những kiến thức và kỹ năng hữu ích hơn cho tác chiến trong thời đại kỹ thuật số. Tập có thể tận dụng các cuộc thanh trừng này như một cơ hội để đề bạt những nhân tố trẻ xuất thân từ các lĩnh vực kỹ thuật trong quân đội, chẳng hạn như chiến tranh không gian mạng và hàng không không gian (aerospace).
Tuy nhiên vẫn có những rủi ro và là rủi ro rất cao. Là vì trong bầu không khí sợ hãi đang bao trùm trong quân đội, những nhân sự mới được bổ nhiệm này có thể sẽ không đưa ra cho ông Tập những lời cố vấn thẳng thắn mà ông ta cần liên quan đến vấn đề chuyên môn về quân sự.
Thanh trừng là bản chất của chế độ
Một điều rõ ràng trước mắt là Tập sẽ khó có thể triệu tập được những sĩ quan có khả năng và tầm vóc như tướng Trương Hựu Hiệp – một cựu lính tác chiến dày dạn kinh nghiệm trận mạc, đồng thời là thành viên thuộc tầng lớp “quý tộc đỏ” của Trung Quốc. Thân phụ của Trương từng kề vai sát cánh chiến đấu cùng thân phụ của Tập, và đã góp phần giúp Mao giành được chiến thắng và nắm giữ quyền lực vào năm 1949. Bản thân ông Trương con cũng đã lập được những thành tích cá nhân trong cuộc chiến tranh biên giới giữa Trung Quốc và Việt Nam năm 1979, cũng như trong một cuộc đụng độ biên giới khác xảy ra vào năm 1984.
Tướng Trương từng nắm giữ vị trí cho ông ta nhiều quyền thế có thể gây ảnh hưởng đến các quyết định quan trọng và bổ nhiệm nhân sự, từ đó cho ông ta cơ hội để củng cố mạng lưới của riêng mình. Khi vị trí đó càng gần lãnh tụ và càng quan trọng, thì mối đe dọa đối với lãnh tụ lại càng lớn, nhất là một lãnh tụ đa nghi như Tập Cận Bình, thì việc thanh trừng là điều không thể tránh khỏi.
Bản chất của hệ thống chính trị Trung Quốc là khuyến khích các giới chức tìm kiếm sự thăng tiến và an toàn trong sự nghiệp thông qua các mối quan hệ cá nhân với các giới chức khác. Nhưng cũng từ chính sự bao che chính trị như thế thường đưa tới những hành vi có thể có hại cho đảng hoặc cho chính lãnh tụ. Do đó cứ một thời gian lại xảy ra các cuộc thanh trừng với hậu quả là tạo ra khoảng trống quyền lực. Khoảng trống đó hiện nay là ở trong quân đội Trung Quốc.
VH
