Theo cách suy nghĩ thông thường, khi nhìn vào các con số thống kê kinh tế, nhiều người cho rằng tại cuộc họp thượng đỉnh giữa Tập Cận Bình và Donald Trump ở Washington vào cuối tháng 9 vừa qua, nhà lãnh đạo Trung Quốc đứng ở vị thế mạnh hơn.
Cách suy nghĩ đó trên thực tế không đúng.
Đúng là Trung Quốc đang ồ ạt đưa các loại xe hơi điện tiên tiến với giá cực rẻ ra thị trường nước ngoài, người máy robot của họ chạy nhanh hơn cả các lực sĩ chạy nước rút, và kỹ thuật AI của họ đang bám đuổi sát nút các phòng thí nghiệm hàng đầu của Mỹ. Tuy nhiên, những thành tựu về kỹ thuật nói trên lại không mang lại cuộc sống tốt đẹp hơn cho người dân Trung Quốc.
Doanh số bán lẻ là thước đo đáng tin cậy về tình hình tài chính của các gia đình, và tín hiệu hiện tại nhìn chung rất ảm đạm: sau khi điều chỉnh theo lạm phát, doanh số bán lẻ của Trung Quốc trong tháng 8 đã giảm 0.4% so với cùng thời kỳ năm ngoái. Trong khi đó, con số này tăng 2.6% ở Hoa Kỳ, cũng như tăng ở Nhật Bản, Canada và thậm chí cả Tây Âu. Nền kinh tế Trung Quốc đang phát triển theo mô hình chữ K: đầu tư vốn tăng mạnh trong lĩnh vực kỹ thuật cao nhưng lại sụt giảm ở hầu hết các lĩnh vực khác. Tình trạng thiếu việc làm xuất hiện ở khắp nơi.
Nếu cả hai lĩnh vực tiêu thụ và đầu tư đều giậm chân tại chỗ hoặc sụt giảm, làm thế nào mà GDP của Trung Quốc có thể tăng trưởng 4.3% – gấp đôi so với Hoa Kỳ? Thứ nhất, tăng trưởng đang được thúc đẩy nhờ xuất cảng, do nhu cầu tiêu thụ nội địa rất yếu. Thứ hai, có khả năng Trung Quốc đã thổi phồng số liệu tăng trưởng. Một số chuyên gia đưa ra ước tính mức tăng trưởng thực tế của Trung Quốc trong giai đoạn 2022–2025 chỉ ở mức 1.5%–2% mỗi năm thay vì con số 4.6% được công bố chính thức, và tăng trưởng thực tế trong năm nay có thể sẽ là con số không.
Đây không phải là lần đầu tiên tỷ lệ tăng trưởng được thổi phồng lên như thế. Vào tháng 12 năm 2018, một nhà kinh tế học nổi tiếng của Trung Quốc đã có bài phát biểu, trong đó ông ước tính mức tăng trưởng GDP của nước này ở dưới mức 2%. Ông cho biết các nhà kinh tế học khác của Trung Quốc lại cho rằng nền kinh tế thực tế đang tăng trưởng ở số âm. Vào thời điểm đó, con số chính thức do chính phủ công bố là 6.5%. Trong năm 2026 này, đảng cộng sản Trung Quốc tuyên bố mức tăng trưởng là 4.7% trong nửa đầu năm. Người ta nghĩ ngay đến sự dối trá trong số liệu thống kê.
Thực tế kinh tế
Cho dù ông Tập Cận Bình có ra sức cổ xúy khẩu hiệu “năng lực tích cực” – nhằm thúc đẩy tinh thần lạc quan triệt để – đến mức nào đi nữa, thì những hậu quả từ các chính sách kinh tế của đảng cộng sản Trung Quốc cuối cùng cũng đã hiện ra. Các khoản đầu tư hiệu quả do nhà nước định hướng nay đã chạm ngưỡng giới hạn.
Lĩnh vực bất động sản – từng đóng góp khoảng 25% GDP – vẫn đang trong tình trạng đình trệ, suy kiệt. Nguồn thu của chính quyền địa phương không đủ bù đắp chi tiêu, và các khoản nợ của họ chỉ có thể duy trì nhờ việc các ngân hàng tiếp tục đổ thêm tiền vào những khoản nợ xấu. Điều này có thể giúp chính quyền địa phương và khu vực kinh tế nhà nước cầm cự, nhưng cái giá phải trả là sự sụt giảm các khoản vay hiệu quả hơn dành cho khu vực kinh tế tư nhân.
Tỷ lệ thất nghiệp đang ở mức cao đáng báo động, đặc biệt là trong giới trẻ – mặc dù chính phủ đã ngừng công bố số liệu thống kê để tránh phải đưa ra những con số thực tế đau lòng. Tuy nhiên, như Thủ tướng Lý Cường đã nhấn mạnh tại cuộc họp của Quốc vụ viện vào tháng 6, chiến lược cần thiết phải là “ưu tiên việc làm” bởi “việc làm là nền tảng cho sinh kế của người dân”. Nếu vấn đề này không được giải quyết, có thể sẽ nảy sinh thêm các cuộc biểu tình, dưới cả hình thức phản đối công khai lẫn hình thức tiêu cực kiểu “nằm yên mặc kệ” (lying flat) (nghĩa là mặc kệ không thèm tìm việc làm nữa).
Giải pháp sai lầm
Để tháo gỡ cái nút thắt kinh tế và xã hội này, Tập Cận Bình đang đánh cá lớn vào cái mà ông ta gọi là “lực lượng sản xuất chất lượng mới” – tức các ngành kỹ nghệ mới dựa vào những kỹ thuật tiên tiến như điện toán lượng tử (quantum computer), trí tuệ nhân tạo (AI), kỹ thuật sinh học và vật liệu tiên tiến (advanced material). Tuy nhiên, số liệu cho thấy các ngành kỹ nghệ chiến lược mới này chỉ đóng góp hơn 6% vào GDP vào năm 2025. Con số này sẽ tăng lên, nhưng khó có khả năng thay thế được lĩnh vực bất động sản vốn chiếm tới 25% GDP.
Thời điểm đưa ra chính sách kinh tế nói trên cũng gặp nhiều thử thách. Hiện tại, đảng cộng sản Trung Quốc đang phải giải quyết bài toán việc làm cho hơn 12 triệu sinh viên tốt nghiệp mỗi năm, bất chấp thực tế là dân số không tăng sẽ dẫn đến tình trạng sụt giảm số lượng lao động trẻ trong tương lai. Với tỷ lệ thất nghiệp ở thanh niên vượt mức 20%, việc đẩy mạnh xu hướng tự động hóa (automation) trong sản xuất đồng nghĩa với nguy cơ thất nghiệp gia tăng; tình trạng này càng trở nên trầm trọng hơn do thiếu hụt lực lượng lao động có tay nghề và am hiểu kỹ thuật để có thể tái đào tạo trong khi kỹ thuật không ngừng thay đổi và phát triển.
Một chính sách khác mà Tập dựa vào để duy trì đà tăng trưởng kinh tế là đẩy mạnh xuất cảng. Năm ngoái, Trung Quốc đạt thặng dư thương mại hơn $1.1 ngàn tỷ và con số này dự kiến sẽ còn tăng trong năm nay. Tuy nhiên, mô hình này không bền vững. Các quốc gia khác – kể cả những nước có quan hệ chính trị gần gũi với Trung Quốc hơn so với Hoa Kỳ hay châu Âu – đang bắt đầu áp dụng các biện pháp bảo hộ, do hàng xuất cảng giá rẻ nhờ trợ cấp của chính phủ Trung Quốc đe dọa làm suy yếu các ngành kỹ nghệ nội địa của họ. Không khí đang dần nóng lên với nguy cơ xảy ra các cuộc chiến tranh thương mại. Những lo ngại về an ninh quốc gia cũng sẽ dẫn đến việc các nước phải kìm hãm đà tăng trưởng xuất cảng của Trung Quốc.
Trung Quốc thường tự hào về thị trường nội địa rộng lớn, và mọi văn bản quy hoạch đều đề cập đến việc thúc đẩy tiêu thụ trong nước như một giải pháp để cân bằng nền kinh tế và thúc đẩy tăng trưởng. Tuy nhiên, với tỷ lệ chỉ chiếm 40% GDP, mức tiêu thụ này được coi là rất thấp so với tiêu chuẩn quốc tế, và tỷ lệ này hầu như không thay đổi trong suốt thời gian cầm quyền của Tập.
Người dân Trung Quốc có thói quen tiết kiệm cao hơn so với hầu hết các quốc gia khác do hệ thống lương hưu, chăm sóc y tế và mạng lưới an sinh xã hội còn sơ khai. Bên cạnh đó, Tập không ủng hộ các chính sách về phúc lợi xã hội vì cho rằng điều này khiến người dân trở nên lười biếng. Đây là một phần lý do khiến nỗ lực “tái cân bằng” nền kinh tế theo hướng thúc đẩy tiêu thụ nội địa không mang lại hiệu quả. Tuy nhiên, lý do thuyết phục hơn cả cho thấy nền kinh tế Trung Quốc sẽ tiếp tục trì trệ lại nằm ở các yếu tố chính trị. Chẳng hạn, việc xác định ai sẽ gánh vác chi phí giải quyết vấn đề nợ nần – khoản nợ dự kiến vượt mức 300% GDP và đang kìm hãm tăng trưởng thực tế – là một vấn đề mang đậm tính chính trị. Liệu gánh nặng này sẽ do người dân, các doanh nghiệp hay nhà nước (bao gồm cả các doanh nghiệp nhà nước) gánh chịu?
Mục đích chỉ là bảo vệ đảng
Hiện tại, Tập Cận Bình đang chỉ đạo tập trung nguồn lực cho việc tăng cường sức mạnh quân sự, giành ưu thế về kỹ thuật, xây dựng nền kỹ nghệ tự chủ và các lĩnh vực khác mà ông ta tin rằng sẽ giúp Trung Quốc thay thế Hoa Kỳ để trở thành cường quốc thống trị toàn cầu. Mặc dù khẩu hiệu nổi tiếng của đảng là “phục vụ nhân dân”, nhưng thực tế Tập lại không tin tưởng người dân hay khu vực tư nhân. Việc trao cho họ quyền quyết định lớn hơn trong vấn đề phân bổ nguồn lực hoàn toàn không nằm trong chương trình nghị sự chính trị của ông ta.
Không một nhà lãnh đạo nào do người dân bầu lên lại có thể thờ ơ trước tình trạng trì trệ như vậy. Tuy nhiên, Tập lại có thể tự do dồn nguồn lực vào các ngành sản xuất tiên tiến và kỹ thuật, dù những lĩnh vực này thua lỗ và không tạo ra việc làm, bởi ông ta tin rằng điều đó sẽ giúp bảo vệ Trung Quốc và đảng Cộng sản trước các thế lực thù địch bên ngoài.
Trao quyền cho người dân và doanh nghiệp tư nhân là điều nguy hiểm đối với các nhà độc tài. Của cải thường kéo theo những đòi hỏi về chính trị. Tập và đảng cộng sản Trung Quốc có thể kìm hãm những đòi hỏi đó bằng các biện pháp giám sát qua việc sử dụng kỹ thuật tiên tiến và trấn áp. Cách làm này có thể là nước đi hợp lý nếu mục tiêu hàng đầu là duy trì quyền lực, nhưng nó lại đóng góp rất ít cho sự tăng trưởng kinh tế.
VH
