Ai lấy mất quần của đàn ông?

Sáng nay, đang uống cà phê, tôi đọc thấy Palais Galliera, Bảo tàng Thời trang Paris, sắp mở một cuộc triển lãm mang tên Un vestiaire à soi. Féminités dissidentes au 19e siècle, tạm dịch là “Một tủ áo cho riêng mình – Những người phụ nữ phá lệ trong thế kỷ XIX.” Đại khái là chuyện phụ nữ thế kỷ XIX lần lượt lấy đồ của đàn ông mà mặc: áo khoác, complet, cà-vạt, mũ, quần…

Chuyện đáng lẽ chỉ có vậy. Nhưng tôi đọc đến cái quần thì mắc lại.

Chẳng hiểu từ bao giờ cái quần thành đồ của đàn ông? Đàn ông giữ nó lâu đến nỗi thiên hạ quen mắt, tưởng cái quần vốn sinh ra cùng với phái nam, gần như râu mép. Râu thì còn hiểu được, trời cho. Cái quần rõ ràng phải có người may, vậy mà chẳng biết từ lúc nào cũng được chia giới tính luôn.

Mà con người cũng lạ. Hễ có hai bên là thích chia phe. Cái quần đã có sẵn hai ống, xem ra càng khó thoát.

Chiếc quần của Elizabeth Smith Miller từng làm dậy sóng nước Mỹ thế kỷ XIX

Ngược dòng một chút mới thấy đàn ông nhận cái quần là của mình cũng hơi vội. Những cái quần xưa nhất người ta đào được ở Trung Á đã hơn 3 ngàn năm tuổi. Có lẽ cái quần ra đời cũng vì con ngựa. Ngồi trên lưng ngựa, hai chân mỗi bên một ngả, mặc quần rõ ràng thuận hơn quấn một tấm vải dài lùng nhùng. Mà trên thảo nguyên Á-Âu thuở ấy, đâu phải chỉ đàn ông mới mặc quần. Đàn bà cũng mặc.

Con ngựa thời ấy chắc chưa biết nam quyền hay nữ quyền là gì. Nó chỉ có một cái lưng. Ai leo lên thì tự lo lấy hai chân. Thành ra ngay từ thuở xa xưa, cái quần đã chẳng phải của riêng đàn ông.

Đi thêm về phía Tây, chuyện lại càng rối. Ở đế quốc Ottoman, phụ nữ đã mặc quần rộng từ lâu. Đến giữa thế kỷ XIX, bên Mỹ, một số phụ nữ ngán những lớp váy áo vừa nặng vừa vướng, bèn tìm đến kiểu quần rộng phỏng theo lối ăn mặc của phụ nữ Thổ Nhĩ Kỳ.

Lệnh vua truyền cấm quần không đáy

Năm 1851, Elizabeth Smith Miller mặc một bộ như thế; Elizabeth Cady Stanton thấy vậy cũng mặc theo. Rồi Amelia Bloomer đưa kiểu quần ấy lên tờ The Lily mà hết lời bênh vực. Bà chẳng phải người nghĩ ra nó, nhưng viết hăng đến nỗi cuối cùng thiên hạ lấy luôn tên bà mà gọi: quần bloomers.

Kể cũng oan. Người mặc trước không được mang tên, người viết báo lại mang tiếng hơn trăm năm. Nghề báo đôi khi nguy hiểm ở chỗ ấy.

Xem thêm: Quán nắng chiều

Trớ trêu hơn, đàn bà phương Tây bị chế giễu vì dám mặc quần, bị cho là bắt chước đàn ông, trong khi kiểu quần ấy lại phỏng theo cách ăn mặc của đàn bà phương Đông.

Năm 1800, phụ nữ Paris muốn mặc quần phải xin “giấy phép mặc đồ nam”

Nhắc đến phương Đông mới nhớ, ở Việt Nam cái quần cũng từng làm người ta nhọc lòng, nhưng theo một cách gần như ngược hẳn. Phụ nữ miền Bắc xưa vốn quen mặc váy, dân gian gọi vui là “quần không đáy”. Sang thời Minh Mạng, triều đình muốn sửa cách ăn mặc ngoài Bắc theo lối trong Nam, đàn bà được lệnh bỏ váy mà mặc quần. Lệnh vua ban xuống, dân gian còn truyền lại mấy câu, nghe đã thấy không mấy vui lòng:

Tháng sáu có chiếu vua ra,

Cấm quần không đáy người ta hãi hùng…

Sắc lệnh ngày 29/10/1793 buộc phụ nữ phải mặc váy để giữ sự phân biệt nam nữ. Mãi đến năm 2013, lệnh cấm phụ nữ Paris mặc quần mới chính thức hết hiệu lực.

Thành ra cũng trong thế kỷ XIX, ở Paris cảnh sát sợ đàn bà mặc quần, còn ở Việt Nam nhà chức trách lại lo đàn bà không chịu mặc quần. Một bên bảo đừng mặc, một bên bảo phải mặc.

Cái quần đi nửa vòng trái đất, chưa kịp hiểu mình thuộc về ai đã phải theo hai thứ phép tắc trái ngược nhau.

Mà Paris mới thật sự kỹ tính. Năm 1800, cảnh sát ra hẳn một sắc lệnh về chuyện phụ nữ mặc đồ nam. Muốn mặc, không phải sáng ngủ dậy thấy thích là xỏ chân vào. Phải xin phép Sở Cảnh sát; giấy tờ còn phải kèm chứng nhận của thầy thuốc và xác nhận của chính quyền địa phương, ghi rõ tên tuổi, nghề nghiệp, nơi ở.

Năm 1851, Amelia Bloomer, người Mỹ, đăng một bài trên tờ The Lily do bà chủ trương, kêu gọi cải cách cách ăn mặc của phụ nữ.

Nước Pháp lúc ấy vừa đi qua một cuộc Cách mạng long trời lở đất. Vua Louis XVI đã mất ngai lẫn đầu, chế độ cũ sụp đổ, người ta nói đến tự do, bình đẳng, quyền con người, quyền công dân. Toàn những chuyện rất lớn. Nhưng một người đàn bà muốn mặc quần thì phải đi xin giấy phép.

Xem thêm: Suy Đi Ngẫm Lại (09/24/2026)

Đến năm 1831, mọi chuyện bắt đầu bớt nghiêm chỉnh hơn. George Sand, một nữ văn sĩ từ miền Berry lên Paris, bắt đầu mặc đồ nam: áo khoác, gilet, quần, cravate, mũ, giày bốt. Không phải bà muốn biến thành đàn ông. Chẳng qua thời ấy quần áo nam vừa rẻ, vừa tiện, lại giúp bà đi giữa Paris kín đáo và tự do hơn.

Khoác bộ đồ ấy vào, George Sand đi được nhiều nơi hơn. Paris như rộng thêm một chút. Sau này bà kể, trong bộ đồ ấy, bà có thể đi khắp Paris mà chẳng ai để ý. Mà hai chân một khi đã quen bước cho thuận thì khó nói lắm. Hôm nay mới chỉ đi ngoài phố. Ngày mai biết đâu lại bước vào những nơi vốn được coi là chỗ của đàn ông.

George Sand (1804-1876), nữ văn sĩ Pháp tiên phong mặc quần để tự do đi lại giữa Paris.

Nhưng George Sand vẫn còn là chuyện của một người đàn bà có cá tính. Phải đến cuối thế kỷ XIX, cái quần mới có thêm một đồng minh không ai ngờ tới: chiếc xe đạp. Hơn 3 ngàn năm trước, con ngựa đã giúp cái quần ra đời. Bây giờ đến lượt một con ngựa bằng sắt, có 2 bánh, giúp đàn bà mặc nó.

Thử mặc một chiếc váy dài lùng thùng, leo lên xe rồi đạp giữa Paris thì sẽ hiểu ngay vì sao. Bánh xe quay, váy cũng muốn quay theo. Không khéo cả người quay luôn.

Váy dài đứng yên thì đẹp. Nhưng đã leo lên xe đạp, đẹp mấy cũng phải coi chừng bánh xe. Thế là những chiếc quần rộng kiểu bloomers lại có dịp trở về. Lần này chẳng cần tuyên ngôn gì cả. Chỉ cần đạp cho khỏi ngã. Cũng lạ. Một chuyện từng làm báo chí ầm ĩ, đến khi đặt cạnh 2 cái bánh xe lại bỗng có lý.

Cuối thế kỷ XIX, xe đạp mở thêm đường tự do cho phụ nữ.

Rồi thế kỷ XX đến, chẳng buồn hỏi cái quần thuộc về ai. Phụ nữ đi làm, chơi thể thao, lái xe, vào nhà máy. Hai cuộc chiến tranh kéo hàng triệu đàn ông ra mặt trận. Người ở nhà phải đứng máy, khuân vác, leo trèo, làm đủ thứ việc. Chẳng ai còn hơi đâu tranh luận xem hai ống vải thuộc giới nào. Mặc gì cho tiện mới là chuyện chính. Cái quần cứ thế đi vào đời sống phụ nữ. Không xin phép. Cũng chẳng cần tuyên ngôn.

Xem thêm: “Một loài Bắc kỳ”

Rồi thời trang nhúng tay vào, cái quần mới thật sự đổi đời.

Marlene Dietrich mặc quần, khoác complet, đội mũ, bước ra trước ống kính tỉnh bơ như chẳng có chuyện gì. Thiên hạ thì không được tỉnh như bà. Quần áo đàn ông khoác lên người Dietrich, bà vẫn cứ là đàn bà. Mà còn là một người đàn bà đẹp chết người. Thế mới phiền.

Marlène Dietrich trong bộ complet-quần của Coco Chanel, năm 1933.

Coco Chanel không cần gây ồn ào đến thế. Bà đưa quần vào đời sống phụ nữ theo một cách rất Chanel: mặc cho thoải mái, đi đứng cho tiện, rồi tiện thể làm cho nó đẹp luôn.

Đến năm 1966, Yves Saint Laurent cho ra đời Le Smoking, bộ lễ phục kiểu nam dành cho phụ nữ. Đến đây, câu chuyện gần như quay ngược hẳn. Đàn bà không còn mặc đồ nam chỉ vì tiện. Complet, quần dài, sơ-mi, nơ cổ — những thứ lâu nay vẫn nằm bên phía đàn ông — giờ lên người đàn bà lại thành duyên dáng.

Cái quần đã đi một vòng khá dài: từ lưng ngựa xuống đường phố, từ Sở Cảnh sát đến sàn diễn thời trang, từ thứ khiến người ta lo đàn bà giống đàn ông đến thứ có thể khiến đàn bà trông… rất đàn bà.

Coco Chanel năm 1930

Mà đâu chỉ có cái quần. Áo vest, sơ-mi, cà-vạt, giày, mũ… rồi phụ nữ cũng mặc hết. Ngày nay đàn bà mặc complet đi làm chẳng ai ngoái lại, mặc smoking đi dự tiệc còn được khen là sang.

Xem ra cuộc sang tên đã thành công.

Chỉ có chiều ngược lại vẫn hơi khó. Một người đàn ông mặc váy ra phố thì thế nào cũng có người ngoái nhìn, xì xầm, không khéo còn bị ném đá.

Năm 1966, Yves Saint Laurent cho ra đời Le Smoking

Trừ phi ông ấy là người Scotland.

Ở đó đàn ông mặc kilt đã bao đời, đầu gối phơi ra giữa thanh thiên bạch nhật mà chẳng ai vì thế nghi ngờ nam tính.

Hóa ra cái quần được giải phóng rồi, mà cái váy thì chưa chắc.

Năm 1911, Paul Poiret đưa jupe-culotte lên sàn thời trang, góp thêm một bước đưa phụ nữ đến gần chiếc quần.

Cũng lạ. Suốt 2 thế kỷ, người ta lo đàn bà mặc quần sẽ thành đàn ông. Rốt cuộc chẳng có ai biến thành ai cả. Vậy mà đến lượt đàn ông mặc thứ gì hơi giống váy, thiên hạ đôi khi vẫn lo thay cho họ.

Quần áo vốn chẳng khó tính đến thế. Miếng vải không biết nam nữ. Nó vẫn im re.

Chỉ có người đứng quanh là lắm chuyện.

Từ những năm 1790, quần của phụ nữ chỉ là đồ lót, giấu kín dưới váy.

Sáng nay tôi chỉ định uống cà phê và đọc một mẩu tin về cuộc triển lãm sắp mở ở Palais Galliera. Không ngờ một cái quần lại kéo tôi ngược mấy ngàn năm về thảo nguyên Á-Âu, vòng qua Ottoman, Mỹ, Việt Nam rồi trở lại Paris.