Cusco

Cusco là thủ đô của triều đại Inca, trải rộng khắp 4 vùng lãnh thổ, và là vùng đất nhiều lịch sử, giàu văn hóa với dấu vết của người tiền sử cổ xưa nhất của châu Mỹ.

Peru – phần cuối

Theo huyền thoại, triều đại Inca khởi nghiệp trong thế kỷ XII, nhà vua Manco Capac là truyền nhân của thần Mặt Trời, Inti, theo dấu vết nơi cây gậy thần gõ xuống đất mà chọn làm thủ đô, vùng đất ấy là cái rốn của vũ trụ, qosq’o. Thủa ban đầu cũng chỉ là một bộ tộc nhỏ cho đến đời vua Inca thứ IX, Pachacutec, triều đại Inca mở mang bờ cõi và chiếm giữ một lãnh thổ rộng lớn nhất vào thời điểm này, sau khi đánh đuổi, tru diệt các bộ tộc lân cận, bắt tù binh chiếm đất đai của cải.

Vua Pachacutec cũng là một nhà phát triển thành phố vô cùng tài ba; đã xây cất thành phố theo hình dạng con báo vươn mình và đã tạo dựng hệ thống dẫn nước vào thành phố từ những con sông lân cận. Dấu vết kiến thiết của vua Pachacutec là Plaza de Armas và tường thành Sacsaywaman (cứ bị dân Huê Kỳ đùa giỡn, đọc trại là ‘sexy woman’).

Hậu duệ của nhà vua tiếp tục mở rộng bờ cõi, lãnh thổ trải dài từ Quito (Eduador ngày nay) đến Chile cho đến khi bị người Tây Ban Nha xóa sổ. Thời hoàng kim giàu có của Inca kéo dài trên một trăm năm.

Trung tâm thành phố ngày nay vẫn là Plaza de Armas dù đã bị người Tây Ban Nha thay đổi hình dạng, nền móng của tường thành cao cả chục thước vẫn là công trình xây cất của Inca. Nhà tu, thánh đường, tòa thị chính… được chính phủ mới xây dựng trên nền móng Inca. Mấy trận động đất trong thế kỷ thứ XVIII đã khiến nhà cửa Tây Ban Nha rung rinh đổ sụp nhưng nền móng Inca vẫn còn nguyên. Đây là niềm tự hào của người địa phương, tổ tiên họ là những kiến trúc sư, kỹ sư đại tài, vượt xa quân cướp Tây Ban Nha!

Cusco là một bức tranh lạ, có phần tương phản nhưng cũng có phần phối hợp nhiều nền văn hóa khác nhau. Trên gốc Inca hay địa phương là ngọn Âu Mỹ, bắt đầu từ Tây Ban Nha và về sau, Á Đông. Nhà thờ, tu viện trang điểm rực rỡ tỉ mỉ trên nền móng bền bỉ, to lớn nhưng giản dị của văn minh Inca. Trên các con đường lát đá lồi lõm của Âu Châu và giữa những cửa hàng bán len sợi đắt giá (alpaca và vicuña) là những thổ dân trong trang phục truyền thống dắt llama đi buôn bán.

Từ khách sạn và trung tâm thành phố, Plaza de Armas, công trường chính khoảng nửa tiếng cuốc bộ. Chao ôi, xe cộ như mắc cửi vì Cusco là trạm dừng chân của du khách, những chuyến xe bus du lịch và cả những chuyến xe bus đổ người và đón người địa phương chạy vùn vụt. Dế Mèn lại đến đây vào ngày lễ nên thành phố tưng bừng lắm, toàn những người là người, người trình diễn kẻ đi xem. Cờ quạt cắm khắp nơi; lá cờ Cusco có 7 màu, trông thoáng giống hệt là cờ ‘Gay Pride’ 6 màu. Cư dân tổ chức xe hoa, diễn hành, nhảy múa trong trang phục cổ truyền, sinh viên từ trường đại học và các thôn dân họp nhau trình diễn các điệu múa cổ truyền tại công trường chính suốt nhiều tuần lễ. Mách nhỏ với bạn, tháng Sáu là tháng lễ lạt của Peru, lễ độc lập ngày 24 tháng Sáu (dành lại độc lập từ tay người Tây Ban Nha), lễ Thánh Thể, ngày Hè Dài Nhất (Summer Soltice)… Ngó đâu cũng thấy người ta mặc y phục cổ truyền, nam cũng như nữ. Thành phố có khuynh hướng về nguồn nên cố gắng phục hồi văn hóa địa phương qua tranh ảnh, hình tượng liên quan đến sinh hoạt của tổ tiên. Họ dựng tượng nơi vua Inca bị xử tử giữa công trường trong thập niên 90 của thế kỷ trước.

Avenida del Sol là một con đường huyết mạch của Cusco, nhà băng, hàng quán và nhiều cơ quan công quyền nằm hai bên đường. Trên đường Sol có một bức tranh tường, muro, rất lớn, chiếm gần một block đường phố, bức tranh vẽ những hình tượng trong sinh hoạt Inca. Một phần bức tranh ghi chép cảnh vị vua Inca cuối cùng bị quân đội Tây Ban Nha xử tử, sau 2 lần trả tiền của chuộc mạng (2 phòng đầy vàng và 4 phòng đầy bạc), ông ấy vẫn bị kẻ cướp mang ra giữa làng cho 4 ngựa phân thây xé xác hầu răn đe kẻ khác.Từ đó, phụ nữ Inca mặc váy đen để tang và tục lệ mặc váy đen kéo dài đến ngày nay.

Nơi dừng chân đầu tiên trong buổi thăm viếng là tiệm bán sản phẩm chế biến từ len sợi. Loại len đắt giá nhất là len từ vicuña. Một chút về các loại len sợi địa phương: len từ lông cừu là loại len phổ thông nhất, giá cả rất phải chăng vì nhiều nơi trên thế giới nuôi cừu cạo lông làm vật liệu dệt quần áo, chăn mền hoặc thảm; tương tự như lông thỏ, lông lạc đà, lông dê… Lớp lông cạo lần đầu tiên được gọi là lông tơ hay “baby hair”, lông thường mềm và cao giá hơn những lượt lông cạo về sau trong suốt đời của con vật.

Ở Peru, thổ dân nuôi các loại thú địa phương như llama, alpaca và vicuña để lấy lông; cừu, dê và ngựa được “nhập cảng” vào thời thuộc địa. Loài thú này là bà con gần gũi với lạc đà với các đặc tính riêng. ​Llama được người Quechua nuôi và thuần hóa thành gia súc khoảng 6,000 năm nay, giống vật này được dùng để chuyên chở, chúng có thể mang một trọng lượng khoảng 1/4 trọng lượng cơ thể (trọng tải thấp so với lừa ngựa hoặc lạc đà). Đường rừng núi lên xuống khúc khuỷu, con người cần thú vật giúp đỡ để khuân vác, khiêng mang đồ dùng. Con vật có đôi tai giông giống dạng trái chuối, to gấp đôi con alpaca, lông cứng và ngắn, trong vùng núi Andes lạnh lẽo con thú mọc lông dài hơn để chống lạnh. Lông llama không được ưa chuộng vì cứng và khó dệt.

Alpaca cũng được thổ dân thuần hóa trong cùng thời đại nhưng được nuôi dưỡng để lấy lông. Con thú mọc lông rất nhanh nên mình mẩy đầy lông. Quần áo, khăn quàng (poncho) vùng Nam Mỹ thường dệt bằng lông alpaca. Giống vật này cũng được nuôi để lấy thịt, làm “steak” như thịt bò. Dế Mèn có thử món alpaca steak 2 lần; miếng thịt mỏng, khô và dai ngoách. Alpaca khi chết trong bụng mẹ được đem phơi khô làm vật tế lễ.

Vicuña, như một loài thú đồng chủng guanaco, là thú hoang sống trong rừng núi, lông vicuña là loại lông đắt nhất thế giới nên bị săn đuổi đến mức gần tuyệt chủng. Ngày nay loài thú này được bảo vệ kỹ lưỡng, chính phủ Peru cho phép cư dân bắt một số thú nhất định mỗi 3 năm để cạo lông, sau đó phải thả thú về rừng. Lông vicuña trị giá khoảng 3,000 mỹ kim/thước! Không lạ là những tấm khăn quàng cỡ 15cm x 140cm mang bảng giá 10,000 – 15,000 mỹ kim; món hàng có mã số đi cùng với giấy tờ chứng thực là lông cạo có giấy phép! Phe ta cũng nhìn ngắm và sờ mó cho biết, tấm khăn quàng mỏng, nhẹ và rất mềm mại được cất giữ trong hộp trầm hương đàng hoàng, nghe nói rất ấm!

Trở lại với Cusco. Thủa xa xưa, công trường chính có tên Huacaypata hay Aucaypata, ngày nay là nơi tụ họp, lễ lạt của cư dân thành phố. Bao quanh là nhà thờ, nhà nguyện lớn nhỏ. Nhà thờ chính, La Catedral, xây theo kiểu Colonial trên nền đá của Inca, bên trong trưng bày cơ man là tranh vẽ từ thế kỷ XVII và bàn thờ lớn nhỏ khắp bốn cạnh:

Bàn thờ chính khảm vàng bạc lóe mắt, in hệt những bàn thờ tại các vương cung thánh đường tại địa phương lớn bên Tây Ban Nha. Bàn thờ thánh Antonio là nơi các thiếu nữ địa phương nhét thư ngỏ dưới chân tượng cầu xin ngài cho se duyên với người mơ ước! Mấy bức tranh thì đặc biệt hơn, có bức mô tả chi tiết cảnh động đất thủa xưa, tín đồ ra đường cầu xin Chúa cứu vớt; cột thánh giá gỗ dùng trong ngày lễ ấy vẫn còn cho đến ngày nay (El senor de los Tembiores), hàng năm được mang ra trong đám rước. Bức tranh Tiệc Ly, tác phẩm của họa sĩ địa phương Marcos Zapata, đã vẽ cả món cuy (thịt chuột nướng) và vô số các tranh ảnh, vật thờ, cổ ngoạn tuổi mấy trăm năm. Nhà thờ nên chẳng được phép chụp hình.

Giá vé vào cửa là 25 Sol, rất đáng tiền, bạn ạ! Mãn nhãn trước những công trình mỹ thuật nhưng lòng Dế Mèn vẫn dấy lên một niềm bất nhẫn, khó chịu việc quân cướp vơ vét tài nguyên và đối xử tàn tệ với thổ dân. Thực dân đi chinh phục đất mới dưới chiêu bài mở mang dân trí, dùng tôn giáo để khuyến dụ quân lính mê tín, áp đặt việc thờ phượng thánh thần của họ để xóa sổ tín ngưỡng địa phương.

Tu viện và nhà thờ Santo Domingo chiếm một mặt khác trong công trường chính. Đây là thánh địa của người Inca thủa xưa, bây giờ mở cửa cho du khách xem các tường vách Inca. Nơi này, Vua Yupanqui xây đền thờ thần Mặt Trời, Qoricancha, dát vàng bạc và vật thờ để phụ nữ hoàng tộc, Mamacunas, tế lễ cầu an, cũng tường thành bằng đá xếp theo hình vòng cung. Tương truyền rằng đền thờ này đầy vàng bạc, nhiều món quý giá như tượng thần thánh, chén dĩa, nữ trang, vương miện… chế biến từ quý kim. Để chuộc mạng vua Atahuapa, 2 phòng vàng 4 phòng bạc, hầu hết quý kim đã được lấy từ đền thờ này. Những tấm vàng bạc chạm trổ hình ảnh đất trời theo thiên văn Inca còn sót lại trên vách tường.

Quân đội Tây Ban Nha dùng nền móng Inca và xây nhà thờ của họ theo kiểu Âu Châu cũng sân giữa, bốn mặt là phòng ốc. Bên trong tu viện & nhà thờ San Domingo:

Ngày nay vẫn còn một ít di tích và khách thăm viếng được phép chụp hình. Xéo xéo bên đường trước chợ San Pedro là ngôi thánh đường cùng tên. Xứ sở này đi ngõ nào cũng thấy nhà thờ. Chợ địa phương bán đầy đủ thức ăn, hoa quả thịt heo thịt gà và bày bán cả món ăn quý giá, dương vật bò, quý giá vì cường dương (?).

Ở đây mấy món cây cỏ có dược tính như peyote (chứa mescalin tác dụng kích thích như cocaine) bày bán tự do. Thức ăn địa phương gồm nhiều loại tinh bột, 3,000 giống củ/rễ khác nhau kể cả khoai mì và củ dong. Cuối mùa trồng cấy, nông dân dỡ khoai đem về dày đạp cho dập và phơi sương, phơi nắng cho héo khô, khoảng 1 tuần. Khoai khô có thể giữ được suốt năm. Cư dân dùng khoai khô để buôn bán trao đổi. Khi ăn đem ra ngâm nước trước khi nấu. Khoai luộc xắt lát, thêm trứng luộc và chút sốt là món ăn sáng quen thuộc của người bình dân, giá 1 Sol (khoảng 35 cents tiền Hoa Kỳ) một dĩa, mùi vị không có chi. Dĩa khoai quán bên đường phe ta có nếm thử, không thấy mùi vị chi. Cửa hàng bán phẩm vật cúng tế có bán cả bào thai alpaca phơi khô, phải khá giả lắm mới cáng đáng nổi, bằng không người ta cúng vái sơ sơ (dùng phẩm vật bán sẵn trong túi nilon phía sau) nhưng cái giá “sơ sơ” kia cũng là cả một ngày công thợ (70 Sol): Góc chợ có bán dịch vụ điện thoại di động. Khi cần, người mua cho số và kẻ bán rong gõ máy, tiền điện thoại tính theo thời gian, cỡ 2 Sol một cú điện thoại 3 phút. ​

Ngày chót ở Cusco, phe ta đi xem Tipon nơi người Inca thiết lập một hệ thống dẫn nước từ sông về đồng bằng, thung lũng. Chỉ dùng những hàng đá lớn nhỏ nhưng người xưa đã biết sắp xếp tính toán kỹ lưỡng để điều khiển sức nước chảy nhanh / chậm, nhiều ít, những rãnh nước với đường kính khác nhau và uốn khúc theo hình thể đất đai. Có nơi nước đổ như thác có nơi nước chạy chậm rãi vào nơi tắm rửa… Hệ thống dẫn nước ấy vẫn còn được sử dụng cho đến ngày nay. Chả tốn tí năng lượng nào! Cứ nghĩ đến ngày nay các nhà máy thủy điện và các kỹ sư lành nghề tính toán áp suất nước (hydraulic pressure) mà xây hệ thống ống dẫn, nhiêu khê hơn những hàng đá xếp chồng lên nhau thủa xưa, Dế Mèn lại le lưỡi thán phục cổ nhân Inca!

Di tích Sacsaywaman nằm trên một ngọn đồi thấp, những tảng đá vĩ đại, nặng vài trăm tấn được dùng để làm chân tường, không hiểu người xưa làm thế nào để khuân các tảng đá khổng lồ ấy đến đây? Granite đỏ không phải là loại đá địa phương, và phải khuân từ cả trăm cây số đường mà mang về đây dựng tường thành.

Có lẽ đây là di tích đẹp nhất của Inca, hơn cả Machupicchu vì cách xây cất vô cùng độc đáo. Dế Mèn nhìn ngắm mà bái phục các tổ sư kiến trúc Inca rồi thương dân phu thủa ấy quá đỗi!

Trạm chót của chuyến du lịch là làng Chinchiro nơi các phụ nữ họp nhau bán sản phẩm họ dệt. Ở đó Dế Mèn học một chút về cách se lông thú thành sợi, rồi thành cuộn và đem nhuộm màu. Màu xanh lục đến từ lá eucalyptus, pha thêm đá lưu huỳnh cán nhuyễn. Màu tím đến từ giống nấm sống bám trên xương rồng. Giống nấm này bên ngoài màu trắng nhưng khi bóp nát thì nhựa màu tím sẫm, pha với nước tiểu con nít thì có màu đỏ cam. Ngoài phẩm nhuộm, phụ nữ Inca dùng nấm này làm mỹ phẩm tô má hường.

Ở trường tiểu học gần đó, con nít đi bộ 2 tiếng đến trường là chuyện thường ngày, nhóm du khách đến thăm học trò lớp 2, khoảng 7-8 tuổi. Ở đây không bắt buộc con nít phải đến trường nên cha mẹ chỉ cho đi học khi chưa cần người phụ giúp. Không ép buộc con nít đi học nhưng chính phủ có chương trình phát bánh mì để ăn sáng nên hấp dẫn đám con nít.

Machupicchu là niềm hãnh diện của thổ dân Quechua. Trước khi bị quân cướp phá phách, cướp bóc và tàn hại, những người châu Mỹ đã có một nền văn minh tiến bộ lâu đời, lịch sử viết từ người Âu Châu bôi xóa và bóp méo rất nhiều sự thật. Đến nơi nhìn ngắm tận mắt nên Dế Mèn thay đổi khá nhiều ý kiến về châu Mỹ La Tinh. Ngày nay, theo tạp chí “Travels & Leisures”, Machupicchu là địa điểm du lịch hàng đầu của thế giới.

Thăm Peru là một chuyến đi lý thú, hãng du lịch kéo dài chuyến đi tới 10 ngày. Theo ý riêng, khoảng 1 tuần là đủ thưởng thức các di tích và leo trèo cho đến khi rã hai cái cẳng. Có một điều khiến phe ta bùi ngùi khi nhận ra rằng đời sống ở đây khá vật vã, cư dân phải làm việc cật lực để sinh sống, hóa ra mình may mắn mà rong chơi phây phả. Chẳng hiểu những con người kia có ước ao một đời sống khác không hay là họ quen như thế rồi nên vẫn vui vẻ bằng lòng với cái mình có?

TLL