Chiếc bánh mì dài (baguette) là một biểu tượng văn hóa nổi tiếng đến mức gần như đồng nghĩa với đời sống thường nhật của người Pháp. Nhưng tên gọi “baguette” ban đầu hoàn toàn không liên quan đến bánh mì.
Trong tiếng Pháp cổ, baguette có nghĩa là “thanh que nhỏ” hay “cây gậy mảnh”, được dùng để chỉ nhiều vật thể dài và thon như đũa phép của pháp sư, gậy chỉ huy dàn nhạc, cây trượng nhỏ của sứ giả, hay những viên đá quý dài hẹp. Ý nghĩa ban đầu của từ này nhấn mạnh vào hình dáng chứ không phải chức năng hay vật thể.
Thực ra, bánh mì dài đã xuất hiện từ hàng ngàn năm trước. Người Ai Cập cổ đại và người La Mã đã biết làm các loại bánh mì thuôn dài để nướng thuận tiện hơn. Tại Pháp vào khoảng thế kỷ 17, những ổ bánh dài cũng khá phổ biến, dù chúng khác xa baguette ngày nay. Có những ổ dài tới 1.5-2 mét, phù hợp với lò đá nung nóng từ hai bên, giúp bánh chín đều hơn.
Tuy nhiên, “baguette” hiện đại ra đời không đơn thuần là sáng tạo ẩm thực, mà xuất phát từ yếu tố xã hội và luật lao động. Trong lịch sử Pháp, bánh mì không chỉ là thức ăn mà còn là vấn đề chính trị. Giá bánh mì tăng hoặc nguồn cung thiếu hụt từng nhiều lần gây bạo loạn. Chính phủ Pháp vì thế kiểm soát rất chặt việc sản xuất và giá cả bánh mì nhằm duy trì ổn định xã hội.
Bước ngoặt lớn xảy ra vào năm 1920 khi Pháp ban hành luật lao động mới, giới hạn giờ làm việc của thợ bánh và cấm họ bắt đầu công việc quá sớm vào rạng sáng. Điều này gây khó khăn cho các loại bánh tròn truyền thống vốn cần thời gian ủ và nướng lâu. Để kịp bán bánh vào buổi sáng, các lò bánh cần một loại bánh chín nhanh hơn. Hình dạng dài và mỏng của baguette giúp nhiệt lan tỏa nhanh, rút ngắn đáng kể thời gian nướng. Đây chính là lý do thực tế khiến baguette trở nên phổ biến.
Vì hình dạng của ổ bánh giống một “thanh que”, người ta bắt đầu gọi nó là baguette. Khoảng năm 1920, các từ điển Pháp lần đầu tiên chính thức định nghĩa baguette là một loại bánh mì. Như vậy, ý nghĩa ẩm thực của từ này thực chất chỉ mới khoảng hơn một thế kỷ.
Baguette mau chóng được yêu thích nhờ tính tiện dụng: dễ sản xuất hàng loạt, giá rẻ, dễ mang theo, dễ chia sẻ, lớp vỏ giòn thơm nhưng ruột mềm xốp, đặc biệt phù hợp với nhịp sống đô thị hiện đại. Dần dần, nó vượt khỏi vai trò thực phẩm thông thường để trở thành biểu tượng văn hóa quốc gia.
Đối với người Pháp, baguette gắn liền với cảm giác quen thuộc, ấm áp và đời sống hằng ngày. Khắp nước Pháp hiện có hơn 30,000 tiệm bánh, mỗi năm sản xuất hàng tỷ ổ baguette. Người dân thường có “tiệm ruột” riêng và tranh luận rất nghiêm túc về nơi bán baguette ngon nhất.
Chính phủ Pháp cũng xem baguette là một phần di sản cần bảo vệ, nên năm 1993, đã ban hành quy định pháp lý xác định “baguette truyền thống” chỉ được làm từ bột mì, nước, muối và men; không được chứa chất bảo quản hay phụ gia, và phải nướng ngay tại nơi bán. Đến năm 2022, UNESCO chính thức công nhận nghệ thuật làm baguette thủ công của Pháp là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.
Lịch sử của baguette cho thấy một điều thú vị: đôi khi những vật dụng giản dị nhất lại mang trong mình nhiều tầng ý nghĩa sâu sắc về ngôn ngữ, lịch sử, chính trị và bản sắc dân tộc. Từ một “cây que nhỏ” trong tiếng Pháp cổ, baguette đã trở thành biểu tượng toàn cầu của nước Pháp hiện đại.
