Nhà Bè nước chảy chia hai

Ai về Gia Định, Đồng Nai thì về.

Không ảnh nhìn từ bến phà Bình Khánh hướng về Nhà Bè qua con sông Soài Rạp chia hai là Lòng Tàu và Soài Rạp (Ảnh: Internet)  

Nhà Bè có tên chính thức trên bản đồ từ năm 1911 khi chính quyền Pháp phân chia địa giới đơn vị hành chánh các tỉnh. Theo đó tỉnh Gia Định thu hẹp lại còn 4 quận: Hóc Môn, Thủ Đức, Gò Vấp và Nhà Bè. Quận Nhà Bè khi đó rất rộng gồm 4 tổng Bình Trị Hạ, Dương Hoà Hạ, An Thít và Cần Giờ có ranh giới giữa sông Nhà Bè và Lòng Tàu (nửa bên kia thuộc tỉnh Biên Hoà) Đến năm 1947 thì tổng An Thít và Cần Giờ tách ra nhập vào tỉnh Vũng Tàu. Nhà Bè chỉ còn lại 2 tổng Bình Trị Hạ và Dương Hoà Hạ tương đương với diện tích của Quận Nhà Bè vào trước năm 1975. Đến năm 1997, chính quyền Sài Gòn phân chia lại các quận, lấy một số xã của huyện Nhà Bè thành lập quận 7. Do vậy, hiện nay huyện Nhà Bè được thu hẹp lại gồm thị trấn Nhà Bè (huyện lỵ) và 11 xã: Tân Quy Đông, Tân Quy Tây, Tân Thuận Đông, Tân Thuận Tây, Phú Mỹ, Phú Xuân, Long Thới, Nhơn Đức, Phước Kiển, Hiệp Phước, Phước Lộc.

Thực ra địa danh Nhà Bè xuất hiện vào khoảng nửa đầu thế kỷ XVIII, khi công cuộc khẩn hoang được các Chúa Nguyễn đẩy mạnh với quy mô lớn. Nhiều cư dân đàng ngoài xuôi thuyền vào tới sông Soài Rạp gặp dòng nước ngược nên đã kết bè trên sông, làm nơi nấu nướng, sinh hoạt cho cả đoàn thuyền. Lòng thuyền chật hẹp nấu nướng khó khăn nên có một người tên Võ Thủ Hoằng đã nảy ra sáng kiến cho đốn tre kết làm bè neo trên sông, làm nơi nấu nướng, sinh hoạt cho cả đoàn thuyền. Về sau, nhiều người cũng kết thành hai ba chục chiếc bè làm chỗ buôn bán, trao đổi hàng hoá. Khoảng sông này ngày càng tấp nập đông vui và địa danh Nhà Bè được ra đời.

Sách Đại Nam Nhất Thống Chí ghi: “Lúc ấy dân cư thưa thớt lại xa xôi, đò xa thuyền nhỏ, hành khách thường khổ sở về chuyện ăn uống. Có người nhà giàu ở tổng Tân Chánh là Võ Thủ Hoằng bó tre làm bè, dựng nhà, sắm đủ đồ dùng nấu nướng để hành khách tự ý lấy dùng, không phải trả tiền. Sau đó người buôn bán cũng đóng bè, bán thức ăn”.

Xem thêm:   Xóm Chiếu

Võ Thủ Hoằng là ai? Đây là một câu chuyện tương truyền trong cổ tích dân gian. Ở đây, ta có thể thấy tên gọi Nhà Bè xuất hiện ban đầu chỉ là cách gọi dân gian dùng để chỉ một địa điểm nhỏ trên sông. Những chiếc bè kết lại làm nơi buôn bán trên  Phước Long Giang (sông Nhà Bè ngày nay). Khu vực này trở thành trung tâm buôn bán chính của Gia Định dưới thời Nguyễn Hữu Cảnh vào Nam kinh lược.

Mũi Đèn Đỏ được cho là nơi “Nhà Bè nước chảy chia hai”, do sông Lòng Tàu một nhánh tách ra vào sông Sài Gòn, một nhánh đi về tỉnh Đồng Nai (Ảnh: Internet)

Khi chính quyền Pháp phân chia lại tỉnh Gia Định, quận Nhà Bè được xác định vị trí giáp với vùng Khánh Hội (nay là quận 4) ở phía Bắc (tức là điểm đầu của quận Nhà Bè là nơi giao nhau của 3 con sông Đồng Nai, Sài Gòn và Nhà Bè hội tụ. Có nghĩa là ở khu vực Phú Mỹ (nay thuộc quận 7). Phía Đông Nam là Cần Giờ ra biển Đông. Đến năm 1947, Cần Giờ sáp nhập vào tỉnh Vũng Tàu thì ranh giới của quận Nhà Bè kết thúc ở đoạn sông Soài Rạp và Lòng Tàu (khi xưa gọi là Phước Long Giang) hợp lưu (phía bên kia ngã ba sông là làng Bình Khánh thuộc huyện Cần Giờ ngày nay. Nơi hợp lưu hai con sông này rất rộng, sóng to gió lớn. Khi nước triều đổ ra biển, ghe thuyền ngược dòng đến Nhà Bè vào sông Sài Gòn rất chậm.

Nhớ hồi đi dạy học ở Cần Giờ, mỗi tuần về Sài Gòn bằng chiếc xe đạp trên con đường đất đỏ (Rừng Sác-Cần Giờ), về đến Bình Khánh chờ phà qua sông gặp nước ngược là tôi không vội vàng gì, dạo một vòng chợ ngay bến phà tìm mua ốc mỡ hay cua đất đem về nhà làm quà Duyên Hải. Phà đến, hành khách trên phà vừa túa ra bến sân bê tông thì bà con đứng chờ bên đây vội vàng kéo nhau xuống phà, nhất là những người buôn bán thuỷ hải sản kéo nhau vào trước, kiếm chỗ thuận tiện để khi phà đến Nhà Bè để kịp thời gian giao hàng cho các bạn hàng buôn bán ở chợ Phú Xuân.

Xem thêm:   Miệng Nhà Quan ngày 20 tháng 2 năm 2025

Trong một bài viết về chợ Phú Xuân, tôi có nhắc về tên địa danh Nhà Bè nhưng không xác định vị trí nơi nhà bè hội tụ thành một cái chợ nổi vào thuở ông Thủ Huồng (Võ Thủ Hoằng) có sáng kiến dùng tre kết bè làm thành nơi nấu nướng, giúp dân thương hồ có chỗ dừng chân. Sau này, người ta theo sáng kiến của ông làm thành nhiều bè hội tụ lại thành một khu vực buôn bán.

Ngược dòng lịch sử vào thời chúa Nguyễn, Nhà Bè (khi chưa thành tên địa danh chính thức) thuộc huyện Tân Bình, dinh Phiên Trấn, nơi này trở thành nơi buôn bán cung cấp hàng hoá lớn nhất của vùng Gia Định cho đến khi ông Nguyễn Hữu Cảnh được cử vào Nam kinh lược “Lấy đất Đồng Nai đặt làm phủ Gia Định … lập xứ Sài Gòn làm huyện Tân Bình, dựng dinh Phiên Trấn”. Đến thời vua Gia Long, vùng đất Đồng Nai lại được lấy ra một phần thành lập dinh Trấn Biên (sau đổi thành trấn Biên Hoà) nhưng vẫn thuộc thành Gia Định đặt Phước Long thành phủ, đặt ra các tổng Phước Chính, Phước An, Bình An, Long Thành làm huyện. Cho đến đời vua Minh Mạng trấn Biên Hoà đổi lại thành tỉnh và lập thêm hai phủ Phước Tuy và các huyện Nghĩa An, Long Khánh, Phước Bình.

Trước 1945 qua cầu Khánh Hội (cầu sắt trong ảnh) là bước vào địa giới quận Nhà Bè (Nguồn: Manhhaiflickr)

Xét theo sử liệu thì vùng đất rộng lớn Đồng Nai có từ rất lâu trước khi tách một phần lập phủ Gia Định. Như vậy câu ca dao “Nhà Bè nước chảy chia hai / Ai về Gia Định, Đồng Nai thì về” xuất hiện từ khi nào?

Thoạt nghe câu ca dao gần như mặc định vị trí chỗ khúc sông Nhà Bè (Lòng Tàu) chia hai (đúng ra là chỗ hợp lưu hai con sông Sài Gòn và Đồng Nai nhập vào sông Lòng Tàu mà sao không phải là ở một đoạn sông khác vì quận Nhà Bè khi xưa rất rộng lớn nằm giữa hai con sông Soài Rạp và Lòng Tàu từ biển Đông vào Sài Gòn-Gia định và Biên Hoà.

Thật khó lý giải, phải tìm hiểu nhiều chi tiết địa dư và hành chánh địa bộ biến đổi qua nhiều thời kỳ. Cũng như tên đất có trước hay tên sông có trước hình thành nên một đơn vị hành chánh. Việc này dành cho những nhà nghiên cứu văn hoá địa dư và nhà sử học. Tôi xin mạn phép lý giải theo cách nhìn chủ quan của mình. Tên địa danh ở nước ta cũng như trên thế giới có rất nhiều hình thức. Từ sự ghép một vật, một người vào vùng đất hình thành nên một địa danh hoặc ngược lại. Chẳng hạn: Thủ Đức, Thủ Thừa (do ông quan cai quản một thành lũy nào đó tên Đức, tên Thừa  mà thành) hay Thủ Dầu Một … (do vị trí đồn trú nơi đó có một cây dầu). Hoặc khi ghép tên vật vào như: Nhà Bè (như đã nói ở trên), Đồng Nai (nơi có nhiều nai cư ngụ) hay Cái Vồn, Sông Bé… (tên con sông trở thành tên địa danh).

Xem thêm:   Ngày tình yêu

Như vậy, theo hướng lịch sử hình thành đơn vị hành chánh thì địa danh Nhà Bè xuất hiện vào năm 1911 khi thành lập các quận thuộc tỉnh Gia Định và câu ca dao trên có thể cũng xuất hiện trong thời gian này? Và đoạn sông chảy qua địa phận Nhà Bè (Soài Rạp và Lòng Tàu cũng được đặt tên chính thức trên bản đồ hành chánh là sông Nhà Bè.

Đình thần Phú Xuân tại Phú Xuân Hội trung tâm quận Nhà Bè ngày trước (Ảnh: Internet)

Nhà Bè nhìn từ hướng Bắc tiếp giáp quận 4 đến hướng Đông Nam là mũi Nhà Bè (bên kia sông là làng Bình Khánh huyện Cần Giờ trước thuộc tỉnh Vũng Tàu), từ mũi Nhà Bè qua hướng Tây Nam ôm vòng theo sông Soài Rạp đến xã Hiệp Phước thì chỉ có một ngã ba sông là Nhà Bè, Sài Gòn và Đồng Nai ở phía Bắc thuộc xã Phú Mỹ. Còn vị trí mũi Nhà Bè chỉ hợp lưu hai con sông Lòng Tàu và Soài Rạp (gọi chung là sông Nhà Bè).

Như vậy, ta dễ dàng chấp nhận vị trí nhà bè vào thuở xa xưa là ở chỗ dòng sông Lòng Tàu chia đôi hơn là ở vị trí sông Soài Rạp và Lòng Tàu nhập vào ngay mũi Nhà Bè (thuộc làng Phú Xuân).

Nên nhớ rằng khi thành lập quận Nhà Bè cách nay hơn trăm năm, Phú Xuân là huyện lỵ, nơi tập trung các cơ quan hành chánh và mật độ dân số đông nhất, do những di dân cố cựu từ miền Ngũ Quảng vào Nam định cư. Vị trí nhà bè của ông Thủ Hoằng cũng có thể là nơi đây vì như trên đã nói là chỗ sông to gió lớn, nước chảy ngược rất xiết nên các ghe thuyền buôn bán từ miền Trung theo đường biển vào Gia Định, Biên Hoà bên kia sông Lòng Tàu (tức Đồng Nai) tập trung vào chỗ nhà bè để nương náu.

Nhưng dẫu sao từ vị trí nhà bè tên gọi dân gian trở thành tên địa danh của một quận huyện. Đất Gia Định còn lưu truyền câu ca dao: “Ai ơi có đến Nhà Bè/ Nhớ ơn nước ngọt, bè tre Thủ Huồng”.

TN