Trước năm 1975, có vài ông tuổi ngoài 60 hay gánh chiếu, vác chiếu vào bán dạo trong các kiệt hẻm quanh Đà Nẵng. Rảo trong xóm, cất tiếng rao đanh gọn, hả hê như đánh cờ tướng “Chiếu!” khiến người nghe dễ giựt mình. Thế nào rồi cũng có người kêu lại hỏi mua… Hình ảnh ấy đã phai tàn. Nay bán chiếu kèm bán chổi mà người trong cuộc nói bán vậy mới đủ sống!
Bán chiếu trước năm 1975 ở Đà Nẵng (Ảnh trên Internet)
Những làng chiếu tiếng tăm
Ðà Nẵng và Quảng Nam trước kia có nhiều nơi dệt chiếu. Xã Hòa Tiến, huyện Hòa Vang, Đà Nẵng có làng chiếu Cẩm Nê, có nguồn gốc từ Thanh Hóa, nổi tiếng hơn 500 năm. Ở thôn Đông Bình, xã Duy Vinh, huyện Duy Xuyên, Quảng Nam (cũ) nay thuộc xã Nam Phước, TP. Đà Nẵng, có làng chiếu Bàn Thạch, nơi gần 80% người dân dệt chiếu cói, nổi tiếng hơn 300 năm.
Làng chiếu Triêm Tây, Điện Phương, Điện Bàn, Quảng Nam, quê tôi cũng khá nổi tiếng dệt chiếu bền đẹp. Sản phẩm từng được ngành Thương nghiệp đặt mua để xuất sang Liên Xô và một số nước Đông Âu trước năm 1991. Nhà hai ông bác ruột và chú ruột đến đời các anh chị, các em tôi và mấy đứa cháu cũng như bà con họ hàng ở thôn Triêm Tây đều sống nhờ dệt chiếu chẻ một thời trước năm 1975 kéo dài cho đến thập niên 1980.
Tôi nhớ mỗi lần về quê nội, xuống xe đò Đà Nẵng – Hội An, ngay chợ cá Cẩm Hà. Từ đó đi ghe chèo, ngang qua một nhánh sông Thu Bồn. Muốn vào thôn phải đi qua một bãi cát trắng, nắng chói chang. Tại đây bà con trong thôn tận dụng mặt bằng phơi khô đay, lác đã được tước thành từng sợi nhỏ. Nhìn khá vui mắt nhất là khi sợi đay, lác nhuộm nhiều màu sặc sỡ. Phơi khô rồi dồn lại, vác vô nhà dệt. Nhà ai cũng có khung dệt chiếu. Những chiếc chiếu ngấm đầy tâm huyết nhiều thế hệ nông dân chất phác, cần cù, cặm cụi bên khung dệt ngày đêm. Mấy đứa nhỏ đi học về là nhận đổi ca từ người lớn, ngồi vào khung dệt. Nhiều khi thị trường cần, nhất là dịp Tết, nhà nhà trong thôn chong đèn dệt cho kịp ngày thương lái đến gom ra Đà Nẵng, xuống Hội An…
“Chổi đây!”
Mỗi đôi chiếu, trừ tiền nguyên liệu chỉ lãi có vài chục nghìn đồng. Ngồi còng lưng, tê tay, mỏi mắt nhưng thu nhập chẳng là bao. Đến khi chiếu công nghiệp (chiếu nhựa), chiếu Trung Quốc tràn ngập thị trường thì chiếu dệt thủ công rơi vào cảnh lao đao. Nhiều làng nghề dệt chiếu của Đà Nẵng, Quảng Nam thưa thớt thợ. Những người trẻ tuổi thì bỏ nghề dệt chiếu, tha hương kiếm sống. Người làm thợ hồ, kẻ làm công nhân… Thêm nguyên liệu (đay, lác) không còn dồi dào như xưa. Ao, ruộng, đìa, lạch thu hẹp dần. Lác, đay không mấy người trồng nữa. Nguyên liệu phải nhập từ tỉnh khác về nên đã khó càng thêm khó. Những làng chiếu một thời tiếng tăm nay gần như bặt tăm. Họa hoằn mới có vài người cao tuổi, đau đáu với nghề truyền thống nên cố gắng bám khung dệt, lưu giữ nghề… phục vụ cho khách du lịch đến thử nghiệm!
Tổ dân phố Triêm Tây, phường Điện Bàn, Đà Nẵng còn 2 người dệt chiếu… phục vụ khách du lịch là hai chị em, bà Năm Biên (73 tuổi) là chị dâu và bà Vui (65 tuổi) là em chồng. Không có khách thì tháo khung dệt ra, có khách thì lắp vào. Thỉnh thoảng khách nước ngoài đi theo đoàn đến xem dệt hoặc tập dệt chiếu. Xong họ thưởng cho người hướng dẫn dệt 250 nghìn đồng. Khách lẻ thích thú được trải nghiệm dệt chiếu thì chung tiền lại rồi thưởng cho hai chị em… May mắn lắm mới có khách bỏ ra hai, ba trăm nghìn đồng mua loại chiếu nhỏ dùng trải tập yoga. “Dễ chi bán mấy loại chiếu mét tư, mét sáu. Tây hắn có thích cũng không mua vì nó to, cồng kềnh”, bà Vui nói.
Bà L.T.Ng, đại lý chiếu ở cạnh chợ Bàn Thạch chia sẻ: “Nghề truyền thống này dần dần mai một. Chừ dệt chiếu còn đâu chỉ vài người. Dệt đôi chiếu bán được 180 nghìn đồng mất mấy tiếng đồng hồ… Lớp trẻ thì qua Hội An, ra Đà Nẵng tìm việc làm. Chừ chiếu dệt máy chứ dệt tay không cạnh tranh nổi… Chiếu dệt máy tôi cũng nhập về từ Bình Định, Cà Mau, Đồng Tháp, Ninh Bình rồi bỏ sỉ cho mấy chợ ở huyện Quế Sơn, Hiệp Đức (cũ)… Chừ người ta nằm nệm nhiều, nhất là giới trẻ. Anh biết không, chiếu Trung Quốc nhiều loại tràn ngập thị trường như chiếu trúc, chiếu tre, chiếu lạnh, chiếu điều hòa, chiếu tơ tằm rất đẹp… Nhưng giá lại rẻ. Anh nghĩ chiếu chẻ, chiếu lác mình dệt làm răng chống lại nổi?”. Chị hỏi tôi, tôi biết hỏi ai?
Nhớ hồi còn nhỏ, theo bà ngoại về quê thôn Thi Lai, xã Điện Phong, huyện Điện Bàn, Quảng Nam (cũ). Tối, bà cháu ngủ lại nhà cậu Phấn. Cậu kêu bà ngoại tôi bằng cô. Cậu có dáng người cao, gầy, có tiếng trong thôn là uống rượu đế không biết say nhưng hay…lè nhè! Trời lành lạnh, bà ngoại tôi ưu tiên được ngủ đắp mền nhà binh. Tôi ngủ với cậu trên cái phản gỗ. Hai cậu cháu đắp chiếc chiếu trơn, dày phủ đầu phủ chân thấy ấm hẳn. Cậu trùm chiếu, chiếu ngắn nên nằm xỏ cả hai chân vào cái bao tời giữ ấm. Tôi còn nhỏ, nằm gọn bên cạnh… nghe trọn tiếng ngáy của cậu. Thỉnh thoảng còn nghe tiếng đại bác vọng về ầm ầm bên tai. Thất kinh hồn vía!
Thợ dệt chiếu làng Triêm Tây, Điện Bàn, Quảng Nam (cũ) …còn sót lại!
Bán chiếu kèm bán chổi!
“Chiếu, chổi anh chị ơi!”. Tiếng rao dài ra… như năn nỉ ỉ ôi. Khi nghe tôi gọi, anh bán chiếu, chổi lộ vẻ mừng, hỏi luôn anh mua chiếu hay chổi. Mừng bao nhiêu thì thất vọng bấy nhiêu khi nghe tôi nói chỉ mua một cây chổi thôi mà mua đem ra nước ngoài dùng. Tôi nói mua một cây dùng thử đã. Thật ra ở Chợ Đồng Xuân, Berlin bên Đức, cũng có chổi. Tính ra tiền VNĐ một cây hơn 200 nghìn đồng nhưng dùng đúng là… ba bảy hăm mốt ngày!
“Anh không mua biếu tặng ai nữa hả? Anh đo va li, em cắt gọt bớt cho vừa. Qua bên nớ kiếm cây nối thêm vô. Chổi mình sản xuất bền lắm, cũng phải một năm mới bỏ. Đót chỉ mòn chứ không sổ, không sút, rụng. Bện chặt tay lắm đó anh! Cán làm bằng tre ngâm, nhẹ. Cây chỉ 75 nghìn thôi. Tết em bán tới 95 nghìn đồng/cây lận! Mình dùng chổi là lao động nhẹ cho khỏe người…”, anh ta quảng cáo… rầm rộ. Trước đây có vài người cao tuổi kể cả một ông lão mù cũng vác bó chổi đi bán dạo trong xóm. Có nhiều người mua ủng hộ. Giá có rẻ hơn. Nên chi nó tỉ lệ thuận với… thời gian sử dụng! Anh kể thêm: “Em bán cho trường học là anh biết chổi tốt như thế nào rồi. Không phải dễ vô trường học đâu. Mỗi lần khai giảng là em bán bảy, tám chục cây. Ngày công làm chổi ni không được 70 nghìn anh nghe! Chỉ mấy người cao tuổi làm chớ không còn ai bện nữa!”.
Tôi gợi chuyện về chiếu, anh vui miệng kể, mình tên X. sinh năm 1968. Thâm niên bán chiếu, chổi dạo hơn 30 năm. “Bán chiếu không đủ ăn phải kèm bán chổi… Mấy ông lão làng em nghỉ hết rồi. Hồi trước họ gánh trên vai bằng đòn xóc gần chục đôi chiếu, đi bộ nhẹ như không. Mình chừ trẻ mà không địch lại anh nghe! Còn chiếu, bán ngày mười mấy đôi là trước kia. Nay thì khó lắm, Tết mà chỉ bán được 5 đôi là mừng húm. Bán chiếu, chổi kèm đồ lặt vặt như chổi quét màng nhện, ki nhựa xúc rác, võng… Chiếu cói Hà Nội loại bình dân cỡ ngang 1,6m, dài 2m giá 160 nghìn; loại 1,4m thì 140 nghìn. Hình thức không đẹp nhưng trải nằm vẫn bền. Chiếu Cẩm Nê hoa văn đẹp hơn, bền hơn nên đắt, giá gần gấp đôi, từ 250 nghìn đến 300 nghìn đồng/đôi… Mấy năm trước bán ngày có thể lời bốn, năm trăm nghìn đồng nhưng gần đây sụt giảm thê thảm”, anh X. thở dài”
Xe đẩy bán chiếu, chổi
Mỗi sáng sớm, anh X. từ Hòa Tiến kéo theo xe sắt chở chiếu, chổi xuống Đà Nẵng rồi gửi xe máy, đẩy đi bán dạo. Chiều kéo xe về, dùng bạt đậỵ kín lại gửi nhờ (phí một tháng 300 nghìn đồng). Chạng vạng chạy xe máy về lại nhà. Cả ngày 2 vòng hơn 30 cây số. Vừa đẩy xe hàng vừa rao cả ngày. Nếu không khỏe e khó trụ lại với nghề đi bán chiếu, chổi dạo….
Ông S.. (61 tuổi) quê Thăng Bình, Quảng Nam (cũ). Trước đây ông chuyên mua heo con, heo nái ở chợ Bà Rén, Hương An ra Đà Nẵng bán dạo. Từ chở heo trên xe đạp, đi xe buýt đến chở heo trên xe máy len lỏi vào các kiệt hẻm rao bán. Khi thành phố có lệnh cấm nuôi heo trong khu dân cư do gây ô nhiễm môi trường thì ông cũng giã từ… heo quéo! Về nhà nghỉ một thời gian ông chuyển qua bán chổi dạo. “Đót mua ở huyện Phước Sơn, cán mua ở huyện Núi Thành. Đót được phơi nắng nhưng đừng nắng quá đót giòn sẽ gãy. Đến buộc bện giũ sạch bông đót rồi đóng cán. Mình tự làm. Giá bán chỉ có 45 nghìn đồng/cây. Còn loại xuất khẩu sang Đài Loan thì “đếm” (mua) của công ty về bán lại. Giá 65 nghìn đồng/cây…Chở chổi bằng xe máy ra mấy cái chợ ở Hội An, Đà Nẵng. Gửi xe máy rồi vác chổi đi bộ rao bán… Cũng hên xui. Bữa được bữa mất thôi anh ơi!”, ông X. cười hì hì.
Đại lý nhập chiếu trong nước và chiếu TQ về phân phối
Vĩ thanh
Theo thời gian, những người bán chiếu dạo vắng bóng dần… Hình ảnh ông bán chiếu đầu đội nón nhựa trắng, quần áo bà ba trắng sạch sẽ khắc đậm dấu ấn trong tôi vào lúc 9, 10 tuổi cũng phai tàn dần. Thật cám cảnh: “…Tôi vác đôi chiếu bông mà cõi lòng tan nát, bước chân đi như thể xác không hồn… Công tôi cực lắm mưa nắng dãi dầu…Còn chi buồn hơn đời bán chiếu…” (Lời vọng cổ “Tình anh bán chiếu” của cố soạn giả Viễn Châu). Nay ghe chiếu Cà Mau…không còn cắm sào bên bờ kinh Ngã Bảy! Anh bán chiếu không phải vác đôi chiếu bông đi tìm người đã đặt dệt ngày trước… Nay có các đại lý mua gom chiếu dệt máy, chiếu Trung Quốc về phân phối cả rồi!
Bài & ảnh LKD
(Một số ảnh trên Internet)
