Tôi đã từng viết hai bài về đề tài chữ Tín đăng trên Trẻ Magazine. Bài thứ nhứt tựa là “Chữ Tín” (năm 2022), bài thứ hai tựa là “Chữ Tín giá bao nhiêu?” (năm 2025). Và bây giờ quý độc giả đang đọc bài thứ ba, nhan đề không có chữ Tín nào nhưng nội dung cũng đề cập tới chữ Tín của giới “thần tượng”.
Bảo Huân
Thần tượng là cách gọi những người nổi tiếng được đám đông công chúng ủng hộ, họ có thể là trong giới show biz hoặc KOLs (Key Opinion Leader). Đặc biệt, KOLs ở Việt Nam hiện nay ngộ lắm. Một cô gái trẻ trang điểm cực kỳ tinh xảo, có phẫu thuật thẩm mỹ hoặc dùng app chỉnh sửa hình cho trở thành da trắng mềm như trẻ sơ sinh, ăn mặc kiểu “thừa da thiếu vải” rồi chụp hình thành từng bộ đặt tên “Xuân thì” hay “Hoang vu” gì đó; hoặc đứng trước ống kính camera nhảy nhảy quăng qua quăng lại cái “phao câu”, giựt cái chưn, giựt giựt cái tay… cốt làm cho người khác bu vô coi thiệt là nhiều, khen cũng được mà bị chửi nhiều lại càng khoái, trong một đêm sáng dậy có thể trở thành “người nổi tiếng” nếu tên và hình ảnh tràn ngập mạng xã hội. Nam giới thì làm những chuyện gây chú ý kiểu “ăn thùng uống vại” hoặc khoe lối sống hoang dã, phát ngôn những câu làm cho dư luận bất mãn và ở đâu cũng thấy bị chửi tràn ngập không gian mạng… Cứ như vậy một thời gian sau là “nhân vật chính” đường hoàng trở thành KOLs. Và khi đã trở thành KOLs thì KOLs bắt đầu chuyển qua nhận quảng cáo và bán hàng cho đám đông “fans hâm mộ” hốt bạc.
Từ thập niên 40 ở Nam kỳ, giới nghệ sĩ/biểu diễn được gọi một cách chính xác tên nghề nghiệp của họ là diễn viên. Trong đó, chữ viên nghĩa là người, kẻ, gã. Thí dụ: sinh viên, nhân viên, học viên, viên chức (người làm việc cho bộ máy chính phủ), viên lại (công chức thời phong kiến), xướng ngôn viên, thành viên của tổ chức… Chữ diễn nghĩa là làm thử, mô phỏng, tập trước, đóng vai. Thí dụ: diễn tập, diễn tuồng, thí diễn…
Không biết từ lúc nào, hai chữ “diễn viên” bị cho là thấp kém, nhà quê, không “sang trọng”, mà đã “nâng cấp” bằng chữ nghệ sĩ/ca sĩ, dù nhiều người không hề có tí “sĩ” nào. Lại còn tổ chức trao giải “cống hiến” cho nghệ sĩ, cứ như là họ biểu diễn cho dân coi free không bán vé vậy. Một bên biểu diễn để bán vé thâu tiền, một bên bỏ tiền ra để coi trình diễn, đây là giao dịch dân sự sòng phẳng, không ai cho không ai cái gì, tại sao bên trình diễn lại được vinh danh là có công “cống hiến”? Tôi sống ở Việt Nam 45 năm, chưa từng bước chân vô rạp hát coi biểu diễn lần nào, vì tôi không có tiền mua vé. Lúc nhỏ, tôi chun lỗ hàng rào coi cọp của những ghe hát dựng rạp ở chợ nhà lồng, sau này, nhờ có mạng internet mà tôi coi trên mạng.
Ở Quận Cam, thỉnh thoảng có những buổi ca nhạc ở công viên mà công chúng được coi không phải mua vé, nhưng đừng vội tưởng đó là miễn phí, ban tổ chức đã trả tiền cát-sê (fee/cachet, tiếng Pháp) cho ca sĩ hết rồi. Tôi biết có buổi lạc quyên ủng hộ người đấu tranh cho nhân quyền ở Việt Nam do một tổ chức dân sự người Việt ở Mỹ làm, cuối buổi ngồi cộng lại thu được khoảng 25 ngàn Mỹ kim, trả tiền cho ca sĩ chuyên nghiệp hơn 10 ngàn Mỹ kim, trả tiền cho nhà hàng và trang trí hơn 10 ngàn Mỹ kim, cuối cùng tới tay người đấu tranh ở Việt Nam bao nhiêu thì quý độc giả tự hiểu, tôi không dám nói. Tôi rất buồn khi biết tấm lòng yêu nước giúp đỡ đồng bào của đồng hương Việt Nam bị ca sĩ “ăn” gần một nửa. Sau này, tôi thấy tổ chức đó không mời ca sĩ chuyên nghiệp lên hát nữa, đáng mừng.
Diễn viên lên sân khấu họ đóng vai kỹ sư/bác sĩ/luật sư/nông dân/kỹ nghệ gia/thương gia/viên chức chính phủ… chỉ là giả bộ bề ngoài mà thôi, thực tế diễn viên không biết gì về những nghề nghiệp mà họ đóng vai. Như vậy, diễn viên họ diễn giỏi chớ họ có phải là bác sĩ/kỹ sư thật đâu mà họ cứ xuất hiện công khai quảng cáo đủ thứ hàng hóa trên trời dưới đất, nhứt là quảng cáo thực phẩm, thuốc chữa bệnh, và khán giả vì hâm mộ nghề diễn của diễn viên mà tin sái cổ những quảng cáo đó, bỏ ra rất nhiều tiền mua sản phẩm, con cháu không cách nào ngăn cản được, cuối cùng thì tiền mất tật mang.
Những khán giả tin diễn viên/ca sĩ quảng cáo đó họ không biết rằng luật Việt Nam cũng như luật ở Mỹ cấm bác sĩ quảng cáo thực phẩm và thuốc chữa bệnh. Luật Giáo Hội Công Giáo cấm tu sĩ, linh mục, giám mục quảng cáo thuốc chữa bệnh, và chỉ được phép quảng cáo những sản phẩm (không phải thuốc) do chính các tu sĩ/linh mục/giám mục đó tự làm ra, đã kiểm nghiệm, bản thân có sử dụng và biết rõ sử dụng tốt. Thí dụ: đồ thờ (các loại chuỗi, thánh giá, tượng), đồ chơi Noel, ấm chén, quần áo, giày dép, thức ăn, trái cây.
Ở Mỹ có những ca sĩ, MC gốc Việt, người thì chuyên hát nhạc đồng quê, người chuyên hát rock cà giựt, người chuyên hát nhạc tình, người chuyên diễn hề thọt lét chọc cười… ráp nhau quảng cáo thuốc chữa xương khớp thần thánh như thuốc tiên. Bệnh nhân bị thoái hóa khớp mà họ dám cam đoan uống thuốc “cao đơn hoàn tán” của họ quảng cáo thì hết bệnh, đi lại bình thường. Tôi thiệt nể cho cái sự không biết xấu hổ của họ.
Cô ca sĩ có biệt danh “nữ hoàng” thì quảng cáo son môi do cô tự sáng chế. Cô diễn viên hài thì quảng cáo shampoo gội đầu cũng của cô tự sáng chế. Tôi lên Google kiếm thì cả hai cô không hề có cơ sở nghiên cứu, nhà xưởng sản xuất ra sản phẩm, chỉ có địa chỉ được gọi là văn phòng công ty mà thôi. Không sao cả, dân ta rất tin tưởng thần tượng của họ, nên từ Việt Nam ra hải ngoại, sản phẩm của hai cô bán rất chạy và hai cô đều là tỷ phú sống sang trọng.
Mới vừa rồi, một nam nghệ sĩ có “30 năm tuổi nghề”, từng bị tai tiếng vì quảng cáo sữa giả, nay “dính” thêm scandal quảng cáo cho thuốc hoàn chữa đột quỵ nhái nhãn hiệu nước ngoài, giá sản xuất trong nước chỉ 150 ngàn đồng tiền Việt, bán cho khách hàng giá 3 triệu đồng (tương đương 115 Mỹ kim). Một ông bác sĩ (có gia đình hành nghề Đông y gia truyền) nói, “Khi mà An Cung thật còn chưa chắc chữa được bệnh, mua phải An Cung giả quả là họa vô đơn chí.”
Một Facebooker thuộc loại KOL, sau khi viết một bài dài xọc rất có vẻ “vì công lý” dữ dội lắm, thì KOL độn thêm link bán hàng của trang shoppe vô bài viết. Người nào đọc mà sơ ý cứ tưởng link chứa hình ảnh/video hoặc bài khác rồi click vô thì “dính chấu” cú lừa của “KOL ta”.
Than ôi! Fans hâm mộ mà gặp phải “thần tượng” bán rẻ chữ tín cho nhà sản xuất hàng đểu thì fans chỉ còn đường ngáp ngáp.
Trang Facebook cá nhân của tôi “hợp tác” quảng cáo cho Amazon, hưởng phần trăm hoa hồng trên số hàng bán ra. Phàm những món đồ bán ế thì bên bán nâng tiền huê hồng lên, hoặc trả tiền KOLs quảng cáo, món nào phẩm chất tốt họ không thuê quảng cáo. Tôi chỉ có thể giới thiệu những món đồ mà tôi đã mua và xài thấy tốt (như viết bơm mực hiệu Parker, máy may, chân vịt máy may, dashcam do Mỹ sản xuất…), những thứ tôi chưa từng mua, chưa từng xài tôi đâu dám quảng cáo, sợ bị chửi nói láo. Kết quả là từ năm ngoái tới nay hơn một năm, huê hồng quảng cáo của tôi quy ra tiền chưa tới 1 Mỹ kim (viết rõ chữ “một” ra để quý độc giả biết tôi không gõ lộn số).
TPT
