Xuân về, hồi xưa quê mình lại rộn ràng trong sắc mai vàng, trong những cặp bánh tét gói lá chuối xanh, trong trái dưa hấu đỏ tươi. Trên bàn thờ ông bà, cành mai khoe sắc như ánh mặt trời đầu năm. Người Nam mình tin rằng màu vàng của cành mai ấy đem lại may mắn, phú quý. Quả thật, từ ngàn xưa đến nay, vàng vẫn luôn là biểu tượng của tài lộc, quyền lực và thịnh vượng. Và cũng chính vì ánh vàng huyền diệu ấy mà lịch sử nhân loại từng chứng kiến những “cơn sốt vàng” – không chỉ làm thay đổi số phận của từng con người mà còn xoay chuyển cả vận mệnh quốc gia.
Cơn sốt vàng California 1848
Nhắc đến “Gold Rush”, người ta nghĩ ngay đến California, Hoa Kỳ. Năm 1848, tại Sutter’s Mill bên dòng sông American, một anh thợ cưa tên James Marshall tình cờ lượm được mấy hạt vàng lấp lánh. Tin tức lan nhanh như gió, kéo theo đoàn người tứ xứ ùn ùn kéo tới miền Tây nước Mỹ.
Chỉ trong vòng vài năm, hàng chục vạn người từ khắp thế giới đã đổ về California. Người ta gọi họ là những “Forty-Niners” – lớp người đi tìm vận may năm 1849. Có nông dân bỏ ruộng vườn, có thủy thủ rời tàu, có cả trí thức bỏ bút nghiên để lao vào cơn lốc vàng. San Francisco từ một thị trấn nhỏ bé bỗng chốc hóa thành đô thị sầm uất, phố xá dựng lên vội vã, quán rượu, tiệm cầm đồ, nhà thổ mọc lên như nấm.
Trong dòng người cuồn cuộn ấy, có kẻ đổi đời chỉ sau một đêm, nhưng cũng lắm người tay trắng, thậm chí bỏ mạng. Có gã đãi vài sàng cát mà tìm được cục vàng to bằng ngón tay, nhưng cũng có người cả năm trời nhọc nhằn chỉ vớ được vài hạt bụi vàng. Thế mới biết vàng vừa là giấc mơ, vừa là định mệnh nghiệt ngã.
Giai thoại vàng: từ quần jeans đến KFC
Trong những cơn sốt vàng, có chuyện dở khóc dở cười. Người ta kể rằng Levi Strauss – vốn dĩ chỉ là anh chàng bán vải – thấy thợ mỏ đào vàng hay bị rách quần. Anh bèn may quần bằng vải bố dày, rồi gắn thêm đinh tán ở túi. Ai dè loại quần này bền đến mức dân đào vàng mê tít, rồi sau này cả thế giới mặc. Thế là Levi đâu cần đào vàng vẫn trở thành triệu phú nhờ… bán quần.
Lại có ông Harlan Sanders – tức Colonel Sanders, người sáng lập KFC – hồi trẻ cũng từng bon chen đi tìm vàng ở Alabama nhưng tay trắng. Sau này ông mới mở tiệm gà rán, thành công rực rỡ. Thế mới thấy, đi tìm vàng chưa chắc có vàng, nhưng vàng có khi hóa thành… gà rán KFC!
Bảo Huân
Vàng và đô la Mỹ
Vàng không chỉ dừng lại ở hầm mỏ. Nó còn trở thành cơ sở của tiền tệ hiện đại. Ban đầu, Hoa Kỳ áp dụng bản vị bạc (Silver Standard), rồi đến bản vị vàng (Gold Standard). Nghĩa là, mỗi tờ đô la phát hành đều có dự trữ vàng hoặc bạc để bảo chứng. Nhờ vậy, đồng đô la trở thành đồng tiền đáng tin cậy bậc nhất thế giới suốt nhiều thập niên.
Nhưng đến thập niên 1970, tình hình đổi khác. Chiến tranh Việt Nam, chi phí quốc phòng khổng lồ, cộng với thương mại toàn cầu, khiến Mỹ không đủ vàng để bảo chứng cho lượng đô la in ra. Đến ngày 15 tháng 8 năm 1971, Tổng thống Richard Nixon tuyên bố đình chỉ việc quy đổi đô la ra vàng. Sự kiện ấy gọi là “cú sốc Nixon” (Nixon Shock).
Thoạt nghe tưởng như Hoa Kỳ tự chặt đứt sợi dây quý giá với vàng. Nhưng ngược lại, hành động ấy mở cho Mỹ một chân trời lợi ích. Khi không bị giới hạn bởi trữ lượng vàng, Mỹ có thể điều chỉnh cung tiền linh hoạt theo nhu cầu kinh tế. Nhờ vị thế quốc tế, đồng đô la trở thành tiền dự trữ toàn cầu. Muốn mua dầu mỏ Trung Đông, muốn giao dịch quốc tế, thiên hạ đều phải dùng đô la. Nhờ thế, Mỹ có quyền “xuất khẩu lạm phát”: in đô la tiêu xài mà cả thế giới vẫn phải chấp nhận.
Cơn sốt vàng Alaska – nụ cười Mỹ, giọt lệ Nga
Nếu California là “ông tổ” của những cơn sốt vàng, thì Alaska lại là “cái hậu” khiến Mỹ cười, Nga tiếc. Năm 1867, Nga hoàng Alexander II bán Alaska cho Hoa Kỳ với giá chỉ có 7.2 triệu đô la – tính ra chưa tới 5 cent một mẫu đất. Người Nga lúc ấy nghĩ đó chỉ là vùng băng tuyết vô dụng, bán quách cho rồi. Ai dè vài chục năm sau, năm 1896, dân Mỹ phát hiện vàng ở Klondike (giáp ranh Alaska – Canada), thiên hạ lại ùn ùn kéo lên.
Trong cơn sốt vàng Alaska, người ta đi bộ, đi ngựa, thậm chí kéo cả xe tay vượt núi tuyết. Con đường Chilkoot Pass trở thành ác mộng: phải mang theo gần một tấn lương thực mới được phép vượt biên giới Canada, kẻo chết đói giữa đường. Hình ảnh từng đoàn người nối nhau thành hàng dài bất tận trên dãy núi phủ tuyết đã đi vào lịch sử.
Vàng ở Alaska không chỉ làm giàu cho kẻ liều mạng, mà còn biến mấy thị trấn băng giá thành chỗ ăn chơi. Dawson City từng được mệnh danh là “Paris phương Bắc”: đèn đuốc sáng choang, nhà hát, sòng bạc, gái nhảy đầy rẫy. Trong khi đó, bên kia đại dương, mấy ông Nga ngồi gãi đầu tiếc của: bán cả kho vàng, dầu mỏ, hải sản cho Mỹ với giá… bằng bữa cơm trưa! Người Mỹ thì cười ngất: “Một deal quá hời – vừa có đất, vừa có vàng, lại thêm cá hồi Alaska ngon tuyệt!”
Vàng – niềm tin và… trò đùa
Nhưng vàng ở Mỹ không chỉ là tiền tệ hay giấc mơ đổi đời. Nó còn là… trò đùa lịch sử. Có giai thoại kể rằng năm 1934, để củng cố niềm tin vào kinh tế sau Đại khủng hoảng, chính phủ Mỹ ban hành luật cấm dân sở hữu vàng miếng, ai có phải bán cho nhà nước. Dân Mỹ lúc ấy giấu vàng đủ kiểu: nhét trong gối, chôn dưới gốc táo, thậm chí thả xuống… bồn cầu. Đến khi luật nới lỏng, nhiều ông quên mất chỗ chôn, tiếc đến già!
Cũng có chuyện các tay cao bồi Texas một thời thích xếp vàng thành “đống bánh xe” (gold wheels) trong quán rượu, coi như trò đỏ đen. Thua hết vàng vẫn tỉnh queo, rồi lại cưỡi ngựa đi tìm vàng tiếp. Người Mỹ gọi đó là “gold fever” – bệnh sốt vàng, lây nhanh hơn cúm mùa.
Vàng – tài lộc mùa Xuân
Hôm nay, khi ngồi nhấp ly rượu mừng đầu Xuân, nhìn mai vàng rực rỡ trước sân, ta lại nghĩ về hành trình dài của vàng. Từ dòng sông California, dãy núi Klondike, kho vàng Fort Knox, đến những chiếc nhẫn vàng trong bao lì xì đỏ thắm ngày Tết. Vàng vẫn giữ nguyên sức hút kỳ bí. Người xem nó như nơi trú ẩn an toàn trong cơn bão kinh tế. Người khác xem nó như trang sức, biểu tượng của duyên may và phú quý.
Nhưng trên hết, vàng gắn liền với khát vọng đổi đời. Chính khát vọng ấy đưa hàng chục vạn người bôn ba tìm vàng thế kỷ XIX. Và khát vọng ấy hôm nay vẫn khiến ta thích lì xì vàng, tặng nhẫn vàng, mua mai vàng chưng Tết.
Cho nên, giữa mùa Xuân, nói chuyện vàng không chỉ là chuyện kim loại quý. Đó còn là chuyện của niềm tin, của ước vọng thịnh vượng, của giấc mơ đổi đời. Trong tiếng pháo rộn ràng, trong câu chúc “Tấn tài, tấn lộc, vạn sự như ý”, ta hiểu rằng: vàng – dù ở California, Alaska, hay ngay trong hộp bánh lu của em yêu – vàng vẫn mãi là biểu tượng bất diệt của tài lộc đầu năm.
ĐXT
