Một số người bán dạo mang hương vị đặc biệt từ các loại món ăn dân dã của Quảng Nam ra Đà Nẵng. Những món ăn phù hợp với thu nhập của người bình dân. Lạ là ăn một vài lần thì ghiền. Đặc biệt từ hến ruột chế biến ra nhiều loại món ăn; giải khát có xoa xoa (xu xoa); ăn sáng hay ăn đêm có bánh chưng, bắp nấu…
Hến bán trong chợ chồm hổm
“Hến đây!”
Hơn 60 năm trước, có một bà tuổi ngoài 50 với đôi gánh bán hến rảo quanh xóm tôi. Một đầu gánh phía sau là cái chum lùn (làm từ gốm Thanh Hà, Hội An) đựng nước hến, một đầu gánh phía trước đựng hến ruột trong cái mủng, có đậy mấy lớp lá chuối… Từ xa đã nghe tiếng rao “Hến đây!” lanh lảnh. Đến trước nhà tôi, ngay ngã ba, thế nào bà cũng hạ gánh xuống.
Không hẹn mà gặp, có lúc bà Thương, bà Nên và mẹ tôi cũng như vài người khác… mang cái tô với cái xoong nhỏ đến mua. Mua hến về nấu canh với rau muống xắt nhỏ hoặc dưa hồng… Thỉnh thoảng tôi cũng được mẹ mình cho ăn món canh quê. Bầu hoặc dưa hồng xắt miếng mỏng nấu với hến hay món bánh tráng xúc hến xào. Bà bán hến này quê ở xã Cẩm Hà, thị xã Hội An. Mỗi sáng sớm bà ta đi xe hàng, loại xe Renault của Pháp, từ Hội An ra Đà Nẵng. Đến nơi gánh hàng đi bán dạo trong những xóm đông dân cư.
Sau năm 1990, xóm tôi không ai còn thấy bà ấy nữa!
và trong chợ Cồn
Hôm giữa tháng 3/2026, tôi đi bộ ghé vào cái chợ chồm hổm bên góc đường Hải Phòng. Bất chợt thấy chị bán hến, rau, khoai lang, bánh chưng… Gợi chuyện hỏi thăm, chị tên Tr. (60 tuổi) kể mình ở thôn 3, Cẩm Nam (cũ) nay thuộc phường Hội An, Đà Nẵng. Trước kia chị bán rau củ trên đường Thái Thị Bôi rồi chuyển về đây. Sáng sớm từ Hội An chất hàng lên xe honda chở ra thành phố. Nhiều thứ từ rau mồng tơi, rau muống, bầu, dưa hồng đến bánh chưng, bắp nấu, chả… và hến đựng trong bao ni-lông. Đến nơi bày hàng ra, xúc hến đổ vào cái rá nhôm, rải lên một ít hành lá, ít ớt đỏ xắt vụn… màu mè cho bắt mắt!
Thấy cái lon có màu hoen gỉ, tôi quở, chị ta cười nói; “Ngó rứa chớ không có chi mô anh! Em dùng nó hơn 15 năm rồi đó nghe!”. Thiệt là “Mười mấy năm lon cùng ta… đong hến”. Tôi nhắc chuyện cũ về bà bán hến hay gánh dạo vào xóm. Chị Tr. hóm hỉnh: “Chỗ em trước đây có nhiều bà từ quê ra Đà Nẵng bán hến, có cả vài bà cào hến nữa. Nhưng rồi lần lần mấy bả đi “bán muối” (ám chỉ đã chết) hết!”.
Chị khoe xã mình có nghề truyền thống cào hến. Có cái cồn hến vào mùa nước cạn có cả chục người đàn ông to khỏe nhưng đôi khi cũng có phụ nữ, tới cào. Cào hến quanh năm suốt tháng, thường là vào ban đêm. Nhưng rộn ràng nhất là sau Tết. Hến cào về đem rửa sạch hết bùn đất mới bắc lên lò nấu cho đến khi nó hả miệng. Sau đó xáo đều cho ruột hến rời khỏi vỏ. Rồi mang đi đãi lấy ruột… Ruột với nước hến nấu thêm lần nữa. Lấy nước này bán kèm với ruột. Thành thử khi nấu canh hến với rau muống hay nấu với bầu hoặc dưa hồng không phải dùng nước lạnh nấu sôi!
Hến Hội An ra Đà Nẵng được bán sỉ nhiều hơn bán lẻ. Trong chợ Cồn, bán một lon 30,000 đồng, 150,000 đồng/kg. Cần mua bao nhiêu cũng có. Các chợ vỉa hè, chồm hổm tăng thêm 5,000 đồng/lon. Các quán nhậu mua về chế biến món hến xào xúc bằng bánh tráng. Trước đây ở Cẩm Nam, nhiều quán bán một dĩa hến xào kèm bánh tráng chỉ 15,000 đồng, sau lên 25,000 đồng. Nay đã 45,000 đồng một dĩa! Lần vào Hội An tôi ghé quán ăn một dĩa vẫn còn thòm thèm. Ủ mưu về lại Đà Nẵng… rồi tính. Tuần sau, đến chợ vỉa hè mua một lon rưỡi ruột hến 50,000 đồng về xào, trưa xúc bánh tráng ăn cho đã thèm! Nhưng… đúng là tiền nào của nấy. Hến đãi không kỹ, thỉnh thoảng nhai đụng phải cát, hết ngon luôn. Hiện nay Đà Nẵng có cả chục quán cơm hến, bún hến vỉa hè, trong nhà. Giá một tô/dĩa dao động từ 20,000 đồng đến 30,000 đồng.
‘Chờ xí em hỉ!’ Khách chờ mua xoa xoa
“Xoa xoa đây!”
Xoa xoa còn có tên gọi là xu xoa được nấu từ rong biển (rong câu, rau câu). Ăn xoa xoa với nước đường có ít gừng giã dập cũng thích nhưng thích nhất là mấy bà già trong xóm tôi hay cười giễu chị bán xoa xoa: “Xoa xoa chị bán mấy đồng. Chị ngồi chị để cái… mồng chị ra!”. Mấy chị bán xoa xoa trước năm 1975 nay cũng không còn ai gánh vào xóm bán dạo nữa! Nếu còn sống cũng hơn 80, 90 tuổi!
Món xoa xoa đơn giản gồm xoa xoa chan nước đường có gừng giã dập là nói trước kia. Xoa xoa ngày nay… biến tấu hơn nhiều như thêm nước cốt dừa, đậu phụng, thạch đen. Bà X. (56 tuổi) nhà trong kiệt trên đường Phan Thanh, phường Thạc Gián (cũ) bán xoa xoa 25 năm. Tự mình nấu xoa xoa. Bà chuyên ngồi bán một chỗ trên đường Tản Đà, gần Chung cư Hoàng Anh- Gia Lai. “Khi nào trời mưa mới gánh đi bán dạo. Ngày mưa một gánh bán có khi không hết. Ngày nắng bán nhanh cũng kiếm lời được hai trăm rưỡi, ba trăm nghìn”, bà X tiết lộ.
Thời người gánh xoa xoa bán dạo trong khu dân cư đã vắng dần. Trên nhiều vỉa hè xuất hiện các xe đẩy bán chè đậu đỏ, đậu trắng, xoa xoa từ chiều đến đêm. Góc đường Ông Ích Khiêm – Đào Duy Từ, chợ Cồn có vài quán như Trang, Chè số 1… Lác đác chợ vỉa hè có bán xoa xoa không đường. Ai mua về nhà ăn thì tự chan loại nước đường mình thích.
Bắp nấu và hến xào xúc bằng bánh tráng
“Bắp, chưng, chả đây!”
Bắp trồng nhiều ở Cẩm Nam, Hội An. Là đặc sản nức tiếng thơm, dẻo. Để tôn vinh nghề trồng bắp, tháng 3 hằng năm ở đây có Ngày hội Bắp nếp. Từ bắp mà ra có bắp nấu (luộc), bắp nướng, bắp xào, chè bắp… Món nào ăn cũng thích. Món chè bắp, bắp xào vào cả quán nướng, nhà hàng buffet!
Sau 1975, có số thanh niên bán dạo bắp nấu quê Hội An nhưng có khi xen cả bắp Quảng Ngãi trái to. Họ chở xe máy chạy vào các kiệt hẻm. Trước rao miệng sau này… lên đời dùng loa máy oang oang “Bắp đây, bắp nóng Hội An đây!”. Có điều khuya khuya đôi khi mấy ảnh bán với giá… giựt mình! Tôi nhớ năm 2015, một đêm mưa bay bay, trời lành lạnh, kêu mua 2 trái bắp. Anh bán dạo hét giá 40,000 đồng! Anh ta nhanh nhảu lột vỏ… Thôi đành lắng nghe ảnh kể khổ với quảng cáo trái bắp to… như cái bắp vế chứ có nhỏ mô! Hơn 10 năm sau, tôi mua 2 trái bắp to gần bằng nửa cái bắp vế, giá cũng chỉ 20,000 đồng!
Bắp bán trên vỉa hè
Dọc đường, trên vỉa hè, mấy bà bán rau củ cũng chen bán bắp nấu. Mấy cô cậu thanh niên cũng…khởi nghiệp bán khoai, sắn, bắp… bằng cách kê bàn, ghế trên vỉa hè ngã ba, ngã tư. Họ treo bảng bán khoai lang hấp, sắn hấp dừa kèm bán bắp nấu! Khách dừng xe mua cũng khá đông!
Nói thiệt mua bắp nấu cũng 5 ăn 5 thua! Sợ nhất là nấu bắp bằng pin kết hợp muối diêm, để mấy ngày vẫn mềm không thiu… Ăn vào là rước bịnh vào theo.
Nay vắng hẳn nam, nữ thanh niên bán bắp dạo vào trong khu dân cư. Chỉ còn lác đác trên đường phố vài người bán chở cả thùng xốp bắp nấu kèm bán bánh chưng với chả cây. Bánh chưng nhỏ thôi cũng như cây chả… tong teo bởi gói lá chuối rất nhiều lớp! Bánh chưng 10,000 – 15,000 đồng/cái, nhưn thịt mỡ là chính. Có loại bánh chưng chay nhưn đậu xanh bán ngày Mồng Một, Rằm. Riêng cây chả bò… suy dinh dưỡng, giá 5,000 đồng đến 7,000 đồng, tất nhiên bột nhiều hơn thịt bò. Chả Hội An cột hai đầu thì mắc hơn chả các nơi khác, giá cao hơn hai, ba nghìn đồng một cây.
Đi trên đường thỉnh thoảng nghe loa rao…combo ba trong một: “Bắp, chưng, chả đây!” cũng vui tai!
‘Bắp, chưng, chả đây!’
Bài & ảnh LKD
