Trong lịch sử Trung Quốc thế kỷ XX, có lẽ ít người đàn bà nào gây nhiều tranh cãi như bà Giang Thanh (Jiangfi Qing). Người khen thì ít, người chê thì nhiều. Kẻ coi bà là thủ phạm của một thời kỳ đen tối, người lại cho rằng bà chỉ là tấm bình phong để gánh tội thay kẻ khác. Nhưng dầu nhìn theo cách nào đi nữa, cuộc đời của Giang Thanh cũng giống như một vở tuồng dài, mà trong đó bà vừa là đào chánh, vừa là đạo diễn, để rồi cuối cùng lại trở thành nhân vật bị khán giả ném đá nhiều nhứt.
Bà sinh năm 1914 tại tỉnh Sơn Đông, dưới tên Lý Vân Hạc. Thuở nhỏ gia cảnh không khá giả. Từ rất sớm, bà đã tỏ ra yêu thích sân khấu và nghệ thuật. Đó là thời buổi Trung Hoa đang chuyển mình giữa những cuộc nội chiến, chiến tranh quân phiệt và làn sóng tư tưởng mới.
Nhờ có nhan sắc và tài diễn xuất, cô gái trẻ tiến vào làng điện ảnh Thượng Hải, lấy nghệ danh Lam Bình. Thượng Hải lúc đó được gọi là “Hollywood phương Đông”, nơi hội tụ giới văn nghệ sĩ, tài tử điện ảnh và các nhà hoạt động chính trị cánh tả.
Chính tại đây, số phận của bà ta bắt đầu đổi hướng.
Năm 1937, quân Nhật tràn vào Trung Quốc. Nhiều nghệ sĩ cánh tả kéo về căn cứ cộng sản ở Diên An. Lam Bình cũng theo dòng người ấy. Tại Diên An, bà gặp người đàn ông hơn mình hơn 20 tuổi Mao Trạch Đông (Mao Zedong).
Giang Thanh và Mao năm 1945 – Britannica
Hai người kết hôn năm 1938. Cuộc hôn nhân nầy gây không ít dị nghị trong nội bộ đảng. Nhiều lãnh đạo cộng sản không tin tưởng nữ diễn viên từng sống ở Thượng Hải hoa lệ. Họ lo ngại quá khứ của bà có thể ảnh hưởng không hay tới uy tín của Mao.
Bởi vậy, một điều kiện đặc biệt được đặt ra: Giang Thanh không được can dự vào chính trị trong nhiều năm.
Suốt gần 2 thập niên, bà gần như sống trong bóng tối của người chồng quyền lực. Trong khi Mao trở thành lãnh tụ tối cao của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa sau năm 1949, Giang Thanh chỉ xuất hiện lác đác trong các hoạt động văn hóa.
Nhưng người đời thường nói: cái gì bị đè nén quá lâu sẽ tìm cách bùng phát.Cơ hội của Giang Thanh đến sau thất bại của Great Leap Forward (Đại nhảy vọt). Chính sách nầy gây ra nạn đói khủng khiếp khiến hàng chục triệu người thiệt mạng. Uy tín của Mao bị suy giảm trong nội bộ đảng.
Mao quyết định phản công. Ông ta kêu gọi đấu tranh tư tưởng, thanh lọc những người bị xem là đi theo “con đường tư bản”.
Giang Thanh nhìn thấy cơ hội ngàn vàng. Bà ta chọn mặt trận văn hóa. Theo bà, sân khấu, điện ảnh, văn chương và âm nhạc đều chứa đựng “tàn dư phong kiến” và “tư tưởng tư sản”. Những vở kinh kịch cổ điển tồn tại hàng trăm năm bị công kích. Các nhà văn, học giả và nghệ sĩ lần lượt trở thành đối tượng đấu tố.
Năm 1966, Cultural Revolution chính thức bùng nổ.
Hồng vệ binh xuất hiện khắp nơi. Học trò đấu tố thầy giáo. Con tố cha. Vợ tố chồng. Bạn bè nghi kỵ lẫn nhau.
Những cuốn sách bị đốt. Những ngôi chùa bị phá. Những tượng cổ bị đập nát. Trong cơn lốc đó, Giang Thanh từ một người đàn bà đứng sau màn nhung bước ra giữa sân khấu quyền lực.
Người ta gọi bà là “nữ hoàng Cách mạng Văn hóa”. Điều đặc biệt là Giang Thanh hiểu rất rõ sức mạnh của biểu tượng. Là một diễn viên chuyên nghiệp, bà biết rằng một bài hát có thể làm thay đổi suy nghĩ của quần chúng. Một vở kịch có thể biến anh hùng thành phản động hoặc biến phản động thành anh hùng.
Giang Thanh trong phiên tòa xét xử “Bè lũ bốn tên”, ngày 25 tháng 1 năm 1981 tại Bắc Kinh (AFP)
Dưới ảnh hưởng của bà, chỉ còn vài “vở mẫu cách mạng” được phép biểu diễn trên toàn quốc. Hàng trăm triệu người Trung Quốc nghe cùng một loại nhạc, xem cùng một loại kịch và học cùng một loại tư tưởng.
Nhưng quyền lực càng lớn thì thù oán càng nhiều. Sau khi Mao qua đời năm 1976, thời thế đổi thay rất nhanh. Chỉ chưa đầy 1 tháng sau tang lễ, Giang Thanh cùng 3 đồng minh bị bắt giữ. Nhóm nầy về sau được gọi là Tứ nhân bang, Bè lũ bốn tên, (Gang of Four).
Phiên tòa xét xử diễn ra năm 1980 thu hút sự chú ý của cả thế giới. Trong khi nhiều bị cáo tỏ vẻ hối hận, Giang Thanh vẫn cứng rắn. Bà ta tuyên bố: “Ta là con chó của Mao Chủ tịch. Ông bảo cắn ai thì ta cắn người đó.”
Một câu nói làm người nghe vừa rùng mình vừa suy nghĩ. Phải chăng bà đang nhận tội? Hay đang tố cáo chính người đã trao quyền lực cho mình?
Cuối cùng, bà bị kết án tử hình hoãn thi hành, sau giảm xuống tù chung thân.Năm 1991, Giang Thanh qua đời trong bệnh viện nhà tù. Nhà chức trách công bố nguyên nhân là tự sát. Cuộc đời bà khép lại lặng lẽ.
Từ cô đào Lam Bình của Thượng Hải đến người đàn bà quyền lực thứ hai Trung Quốc rồi thành tù nhân, đó là một hành trình đầy kịch tính hơn bất cứ cuốn phim nào bà từng đóng. Có người nói Giang Thanh là thủ phạm. Có người nói bà ta chỉ là công cụ. Nhưng lịch sử thường không đơn giản như vậy. Bởi lẽ Cách mạng Văn hóa không phải do một người đàn bà tạo ra, cũng không thể chỉ một người đàn bà gánh hết trách nhiệm. Tuy nhiên, trong trí nhớ của nhiều người Trung Quốc, cái tên Giang Thanh vẫn tượng trưng cho một thời kỳ mà chính trị biến thành sân khấu, và sân khấu lại trở thành chiến trường.
Đó có lẽ là nghịch lý lớn nhứt của cuộc đời người nữ diễn viên ấy: bà dành cả tuổi trẻ để học cách nhập vai, nhưng đến cuối cùng lại bị lịch sử ép đóng vai phản diện trong vở tuồng của cả một dân tộc.
ĐXT
