Người ta đang than phiền trong công sở, chỗ làm việc về cung cách “kiếm sống” của các thế hệ khác nhau. “Chỏi” nhất là các khác biệt giữa Boomer (1946-1964) và Gen Z. Gen Z (1997-2012) hay “zoomer” là thế hệ trẻ nhất trên thị trường nhân công và đang bị cha anh than phiền bêu riếu về cung cách làm việc. Người trẻ và người già đang “chỏi” nhau kịch liệt.
Là người già nên phe ta bắt đầu câu chuyện bằng cách liệt kê những lời bình phẩm than phiền về người trẻ. Than phiền khó chịu về những gì?
1. Người trẻ không chịu dấn thân, chịu thương chịu khó như cha anh; nặng nề hơn là “biếng nhác”. Ngày trước khi bắt đầu đi làm là người già dốc sức vào công việc để tiến thân. Ngược lại, người trẻ nhìn công việc làm như một cách kiếm tiền để sống chứ không phải là “đời” họ, chỉ làm thêm khi được trả công tương xứng.
2. Người trẻ không dễ dàng chấp nhận “khuôn mẫu”: muốn “đủ thứ” tại nơi làm việc như sự “uyển chuyển” theo ý nhân viên hơn chấp nhận điều lệ định sẵn điển hình là giờ giấc, nơi làm việc, quần áo mặc…
3. Người trẻ muốn được dẫn giắt: chỉ dẫn, giúp đỡ để tiến thân nhanh chóng nhưng không áp đặt trong khi thế hệ cha anh tìm kiếm nhân viên có khả năng làm việc “độc lập” và hiệu quả.
4. Người trẻ muốn ý kiến, đánh giá từ người chung quanh… Không lạ là khi ta mua sản phẩm hoặc dịch vụ nào cũng được / bị hỏi ý kiến về phẩm chất (survey). Chao ôi, thời giờ đâu mà trả lời cả chục câu hỏi tỉ mỉ, mà lần nào mua cũng bị hỏi tương tự nên phe ta đánh bài lờ. Năm thì mười họa mới dấn thân “chuyện trò” hay “feedback” với những người “đặc biệt” hoặc sản phẩm cần thiết. Bằng không cứ lẳng lặng rút lui cho nó lành!
5. Người trẻ xem ra chú trọng đến xã hội: Họ quan tâm về khí hậu, không những tại địa phương mà cả thế giới xa gần. Zoomer đặt nặng những vấn đề về “bình đẳng”, cách buôn bán làm ăn của nơi làm việc, có tử tế không… Boomer thì cho rằng người trẻ “bao đồng”, cần chú tâm đến công việc làm nhiều hơn.
6. Người trẻ “muốn” và “đòi” nhiều thứ quá khiến phụ huynh bực bội như thay đổi “không khí” tại nơi làm việc; dẫn đến sự “đổi mới” của công ty hãng xưởng.
7. Người trẻ không mấy khi được thông cảm khi làm việc chung với người già, bị thế hệ cha anh cho là “khó chịu”.
8. Người trẻ đặt rõ ranh giới giữa công việc và đời sống riêng trong khi người già bỏ qua thời giờ riêng, làm việc trối chết để đạt mục đích của công sở.
9. Người trẻ thiếu hiểu biết trong cách hành xử “thông thường”
10. Người trẻ không giấu giếm về bệnh tâm thần, sẵn sàng nói về khó khăn riêng tư vì bệnh tâm thần và muốn được trợ giúp.
11. Người trẻ “muốn” hơi nhiều nên dễ “quay xe”, thay đổi khi chỗ làm không vừa ý.
12. Người trẻ muốn công việc sắp xếp theo khả năng riêng để dễ phát huy và thăng tiến.
13. Người trẻ hiểu biết và thích nghi với kỹ thuật rất nhanh vì họ “lệ thuộc” vào kỹ thuật, thích dùng máy móc để chuyển tải ý kiến hơn là thảo luận trực diện.
14. Người trẻ không ưa ngôi thứ, sếp lớn sếp nhỏ; muốn “bình đẳng” như đồng đội trong công việc làm. Nghĩa là ít “sếp” thì ít tầng lớn nhỏ, công việc trôi chảy hơn.
Giản dị là người trẻ gia nhập thị trường nhân công mang theo ít nhiều cá tính, ý muốn và cung cách làm việc khác biệt với thế hệ cha anh, Họ đòi bình đẳng, công bằng, chống đối khuôn mẫu “sống lâu lên lão làng” tại nơi làm việc. Và người già rất phiền lòng về đám trẻ còn “hoi sữa”, chưa chi đã đòi hỏi!?
Ngược lại, khác với người trẻ, người già quen thuộc với môi trường truyền thông qua radio, tivi; bây giờ phải miễn cưỡng sử dụng các kỹ thuật truyền thông mới qua điện thoại di động, liên mạng nên có phần lúng túng. Càng cao tuổi, càng gặp nhiều khó khăn trong việc thích nghi. Người trẻ hay “iGen” rất lạ lẫm với môi trường “cũ”, họ khó lòng sinh sống với một thế giới không liên mạng, không điện thoại di động và nhất là không nối kết được với xã hội thiếu “dây nhợ” xuyên không!
Nơi công sở hãng xưởng, người già xem trọng khuôn mẫu, trung thành với công việc và chủ nhân, ưa chuộng cách thảo luận trực tiếp, tập trung vào công việc làm để thăng tiến trong khi người trẻ thì “uyển chuyển” hơn, công việc làm không phải là thứ hàng đầu trong đời sống đối với họ và thường giao tiếp qua điện thư, qua tín hiệu…
Về mặt tài chánh & xã hội, người già thụ hưởng kết quả từ kinh tế hậu chiến, thích dùng tiền mặt và đến ngân hàng trong khi người trẻ thì băn khoăn vì giá sinh hoạt leo thang, tiền vay nợ để đi học, lo âu về lạm phát nhưng lại “lè phè” trong công việc kiếm sống.
Đối với người già, cuộc Chiến Tranh Lạnh, Phong Trào Đòi Quyền Công Dân và chiến tranh Vietnam là các biến cố thay đổi cuộc sống trong khi người trẻ đối mặt với đại dịch Covid-19, sự thay đổi khí hậu và quá nhiều tin tức từ liên mạng.
Trong thói quen hằng ngày, giản dị như khi đến thăm nhà, người già sẽ bước đến cửa và nhấn chuông trong khi người trẻ lại gửi tin nhắn “Tui có mặt”! Người già ưa gọi điện thoại [để tiếp xúc ngay tuýt suỵt], người trẻ lại cho rằng cú điện thoại không mong đợi gây băn khoăn, “lo âu”, họ chọn tin nhắn cho thong thả, “đối tượng” có thời giờ phản ứng. Người già thích phòng ốc sáng trưng (tại mắt kém?) và người trẻ chọn “ambient lighting” (ánh sáng vừa đủ?). Khi tìm kiếm tin tức, người già theo thầy Google trong khi người trẻ chọn TikTok hay YouTube để thấy hình ảnh và nghe cả âm thanh về đề tài muốn tìm hiểu từ [miệng] những người khác, “Người có ảnh hưởng”, thay vì đọc chữ và tự phân tích dữ kiện trước mặt (?). Vì thế người trẻ thích theo chân người chế biến, đặt đề tài (creator). Người già viết theo chính tả, văn phạm nhưng người trẻ thì chọn “tự do” viết tắt, không chấm câu, không mấy khi viết hoa, và ít dùng “ngoặc” () vì cách viết này xem ra “passive-aggressive” (thụ động nhưng thực ra thì chủ động!?)
Khác nhau nhiều như thế nhưng người già và người trẻ vẫn có ít nhiều tương đồng: cả hai thế hệ đều ưa chuộng sự thành thật, người già không ưa miệng lưỡi kiểu công ty trình diễn và người trẻ không ưa những cách trình bày giả trá. Cả hai đều thích “săn” đồ dùng “cũ” nhưng đẹp, mua bán từ những cửa tiệm bán sản phẩm đã dùng dù người già vì tiết kiệm tiền bạc trong khi người trẻ vì môi sinh mà chọn sản phẩm để tái dụng!
Đáng kể nhất trong những đề tài lỉnh kỉnh về đời sống, ý tưởng, thói quen giữa các nhóm người, các thế hệ là cách tiêu xài tiền bạc. Chính việc tiêu xài cho thấy ruột gan người tiêu thụ nằm ở đâu, đồng tiền liền khúc ruột? Những gì quan trọng nhất đối với họ? Sự thuận tiện, luân lý-đạo đức hay độ bền chắc lâu dài?
Người già thường tìm hiểu về sản phẩm định mua, theo thương hiệu quen thuộc, đọc bài tường trình về phẩm chất, nhìn ngắm bài bản quảng cáo và dựa trên kinh nghiệm giao tiếp với người bán. Người trẻ thì khác hẳn, họ muốn biết liên mạng nói gì về sản phẩm muốn mua nhất là ý kiến của người “có ảnh hưởng” hoặc giả món hàng kia có “lẫy lừng” trên TikTok hay không, hiệu ứng “TikTok Made Me Buy It”.
Người già chọn hàng “thật”, rẻ rúng hàng “nhái” trong khi người trẻ lại chọn món “phó bản” hay “dupes” (duplicates) và vô cùng hãnh diện với bè liên mạng khi mua được phụ bản giá mười tiền trên Amazon so với món chính giá cả trên trăm tiền. Đó là một chiến thắng vẻ vang!
Người già mua hàng trả tiền bằng chi phiếu, thẻ tín dụng hay tiền mặt trong khi người trẻ dùng “ví kỹ thuật số”, digital wallet, qua ApplePay, Google Pay và áp dụng cách “mua liền trả sau”, mặc kệ ngân quỹ.
Sản phẩm lâu bền hay thời trang? Đây là lãnh vực xem ra khó hiểu. Trong khi chú tâm đến sự lâu dài bền vững của sản phẩm, dùng lại đồ cũ để giữ gìn môi sinh, người trẻ lại theo sát nút những thứ thời thượng bán trên Temu hay Shein vì giá rẻ, và không mấy khi chịu mặc lại lần thứ nhì món y phục đã xuất hiện trên liên mạng! So với người già, họ xài hoài mấy món quen thuộc. Người mẫu luôn khoe áo quần mới, chỉ mặc một lần trong khi công chúa, bà hoàng vẫn xuất hiện trong y phục đã mặc vài lần trước đó dù họ chưa già?!
Boomer và Zoomer thì khác nhau như thế, còn những thế hệ “nằm giữa” thì sao? Thế hệ X (sắp già) xem ra “gần gũi” hơn với người già và Millenium (không còn trẻ lắm) xem ra gần gũi hơn với người trẻ. Thế hệ “Trái độn” nằm giữa Boomer và Zoomer giúp xã hội chuyển tiếp suôn sẻ hơn, bớt kình chống nhau qua các khác biệt. Riêng với gia đinh phe ta thì hơi hơi lạ. Cùng viết tắt tên gọi đùa là DM nhưng Dế Mèn và Dưa Muối khác nhau khá xa. Dế Mèn là con dế lang thang đang …già và Dưa Muối đang sửa soạn vào đời. Bác theo dòng “Boomer, 1946-1964” trong khi cháu thuộc nhóm Gen Z. Nhưng hơi lạ là “ngoài kia” bá tánh đang bàn luận về sự khác biệt và tương đồng giữa các thế hệ, khác biệt thì nhiều mà tương đồng thì ít, trong khi “ở nhà”, bác cháu Dế Mèn xem ra hiểu nhau và có phần khắng khít nữa chứ!? Cháu không ương bướng và vẫn đáng yêu như những ngày còn bé xíu trong khi “Già quá hóa chướng”, phe ta còn đang băn khoăn không biết rằng mình có “chướng” như các ông bà già khác không?
Chuyện người già người trẻ thì chắc chẳng bao giờ hết vì người trẻ rồi cũng …già, và cài vòng tròn già trẻ vẫn tiếp diễn!
TLL
