Polyester ngày trước và bây giờ
Polyester ra đời lâu lắm rồi, từ những năm 30 của thế kỷ trước do nhà hóa học W.H. Carothers của công ty DuPont chế biến. Chế ra hợp chất ấy nhưng công ty không dùng vì ông Carothers phải chú tâm đến việc phát triển một hợp chất khác, nylon. Mãi đến năm 1941, hai nhà hóa học Anh John Rex Whinfield và James Tennant Dickson đem công chứng bản quyền về hợp chất polyethylene terephthalate (PET) thì polyester chính thức ra đời, gốc rễ của hóa chất sợi như ta biết ngày nay.
Năm 1951, cư dân Hoa Kỳ được sử dụng “sợi thần kỳ” dùng để may quần áo, “mặc suốt 68 ngày vẫn không nhăn nhúm” vì loại vải mới keng ấy ít co giãn và không nhăn nhúm. Suốt hai thập niên 60-70, quần áo, mùng mền được sản xuất hàng loạt vì giá thành khá rẻ lại bền, xài ít hư hỏng so với các loại sợi thiên nhiên như cô tông, len. Polyester được “pha” với sợi cô tông để lấy chất “mịn” khi sờ mó. “Bền bỉ” quá nên polyester khó lòng tàn rữa, nghĩa là rác thải chứa polyester cứ chất đống mà không thiêu hủy được. Thế rồi con diều polyester đứt dây, rơi tõm xuống đất vì thể chất trông “rẻ”, sờ tay không mịn mềm và mặc [quần áo] thì tháo mồ hôi.
Gần đây thì polyester lại chịu thêm “tai tiếng” nữa. Thế hệ Z dùng chữ “polyester” để mô tả những sản phẩm rẻ, nhân tạo và… giả trá. Hình như tiếng Việt ta là “đồ dỏm”? Người trẻ xài chữ polyester như tính từ (danh từ biến thể) để bêu riếu, chế giễu kẻ dối trá, rao bán, xưng tụng những điều không thật về bản thân. Rộng rãi hơn là chữ “Polyester Lifestyle”, những người rao bán nếp sống giàu có, sang cả qua các khúc phim tự biên tự diễn hay dùng ứng dụng AI chế tác mà sự thật thì không có gì. Trống rỗng như phần lớn các “online influencers”, các tay đạo diễn thao túng tâm lý cộng đồng liên mạng. Trong ngôn ngữ liên mạng, hễ dính tới polyester là giả trá!
Microfiber là hậu thân của polyester trong ngày chế biến hóa chất. Sợi microfiber mềm hơn, có đường kính 100 nhỏ hơn so với sợi polyester nên thể chất mềm, gần giống sợi tơ hay sợi cô tông. Khi dệt thành vải, microfiber tạo ra các lỗ hổng xen kẽ với “túi” li ti nên dễ thu góp bụi, chất lỏng và dầu nên thường được dùng làm giẻ lau. Quần áo, mền mùng sản xuất từ microfiber cũng “giữ” mồ hôi [nên hôi rình], dù mềm mịn mà hàng hóa từ microfiber cũng không mấy đắt giá.
Cùng thời với polyester là ny lông (plastic). Cả hai đều là hóa chất chế biến từ dầu thô, petroleum. Không biết mấy ai còn nhớ câu hát giễu cợt “Ai đang đi trên cầu Bông, té xuống sông ướt cái quần ny lông”, nhái lời ca của đôi nghệ sĩ Ngọc Cẩm Nguyễn Hữu Thiết xưa lắm rồi? Câu hát ấy khiến phe ta [tạm] hiểu rằng ny lông đã có mặt tại quê nhà từ những năm 60 của thế kỷ trước?
Trở lại với ny lông: hóa chất này ra đời năm 1935, “con ruột” của nhà hóa học Wallace Carothers (con ghẻ polyester bị xếp xó) như một loại sợi nhân tạo đầu tiên của thế giới. Sản phẩm đầu tiên từ n là bàn chải răng, xuất hiện năm 1938 và năm 1940 thì trở thanh món hàng không thể thiếu của phụ nữ: vớ ny lông. Quý bà quý cô có thể mặc váy khoe chân cẳng [đeo vớ] mà “lịch sự, kín đáo, không lo bị xem là “lõa lồ”!
Trong thời “lên voi”, những năm 50-60 của thế kỷ trước, ny lông hay “plastic” là “Plastic Fanstastic”, khỏi phải ủi cho phẳng. Plastic từ gốc Hy Lạp “plastikos”, dễ uốn nắn. Bác sĩ giải phẫu thẩm mỹ, Plastic Surgeon, là người “uốn nắn” da thịt [cho đẹp mắt]. “Trong sạch”, “thời thượng” được dùng để chỉ ny lông. Lúc xuống chó thì ny lông đồng nghĩa với đồ “giả”, rẻ tiền hay “slop”, “larping” theo ngôn ngữ người trẻ thời @ để chỉ những khúc phim, bài viết trống rỗng, vô nghĩa. Thế hệ Z dùng chữ “ny lông” và polyester để mô tả nhân dạng hay cách buôn bán không thật thà, giả dối, nặng phần trình diễn và “nhẹ” ý nghĩa. Tóm lại là người trẻ “chê” ny lông và polyester. Họ đồng lòng rủ nhau loại bỏ cả polyester lẫn ny lông bằng cách lựa chọn quần áo, giày dép, vật gia dụng … ít hoặc không chứa hóa chất kể trên.
Khác với polyester, sản phẩm cùng thời, ny lông “nặng” tay hơn, bền bỉ hơn, cứng hơn và không thấm nước, nên chẳng hư hoại. Túi, chai ny lông… mãi mãi ở với con người, chôn xuống đất trăm năm vẫn chưa tan rữa; 2 trăm năm thì may ra? Chế tạo ny lông tốn gấp 3 lần năng lượng; tái dụng ny lông cũng tốn kém hơn so với polyester. Người bảo tồn môi sinh đang nỗ lực tái dụng lượng ny lông phế thải thay vì chế tạo thêm ny lông mới.
Với khuynh hướng “về với thiên nhiên” như thế, người trẻ sẽ xây dựng lại một xã hội thật thà hơn, chữa lành trái đất bệnh tật mà cha anh chúng đã mạnh tay tận dụng đến cạn kiệt?
TLL
