“Hãy cho tôi một điểm tựa, tôi sẽ nhấc bổng trái đất lên” là câu nói nổi tiếng của Archimedes (287-212 trước Công Nguyên). Ổng là một nhà toán học, nhà vật lý, nhà phát minh huyền thoại người Hy Lạp. Hình của Archimedes được in ở mặt trước của Huy chương Fields, giải thưởng danh giá được coi là “Nobel Toán học” (vì giải Nobel không bao gồm lĩnh vực toán học), được Hiệp hội Toán học quốc tế (IMU: International Mathematical Union) trao 4 năm một lần cho những nhà nghiên cứu nổi bật.
Ơ-rê-ca (Eureka, nghĩa tiếng Việt là “tìm ra rồi”) là một giai thoại nổi tiếng về cách ra đời của “lực đẩy Archimedes” và của mục.. này.
Con người ngày nay thảy đều quen được chiều chuộng bởi các tiện nghi tự động, khiến lớp trẻ hiện đại khó hình dung chuyện giặt giũ thuở xa xưa từng là một “nỗi đoạn trường”.
Ngày 26-9-1876, Fritz Henkel, khi ấy 28 tuổi, cùng hai người cộng sự thành lập Henkel & Cie tại Aachen, Đức, công ty hướng vào việc nghiên cứu các hóa chất giúp đơn giản công việc giặt giũ và tẩy rửa. Sản phẩm đầu tiên của hãng là một chất giặt đa dụng dựa trên silicat. Đến năm 1878, ra đời Henkel’s Bleich-Soda, một loại soda tẩy trắng, là sản phẩm thương mại thành công đầu tiên của công ty, giúp làm giảm vàng vải do sắt trong nước phèn.
Nghiên cứu miệt mài thêm 30 năm, tới 1907, xưởng Henkel & Cie tự hào giới thiệu Persil. Tên gọi được ghép từ hai thành phần quan trọng là perborat và silicat. Đây là chất giặt “tự động” đầu tiên trên thế giới: khi trộn với nước nóng, natri perborat tạo tác dụng tẩy bằng oxy, giúp làm trắng vải đáng kể. Persil mau chóng đắt khách ở các tư gia lẫn tiệm giặt ủi.
Năm 1913, hóa học gia Otto Röhm nộp bằng sáng chế Đức về việc sử dụng enzyme để phân giải chất bẩn chứa protein. Một năm sau, công ty Röhm & Haas đưa bột ngâm quần áo chứa enzyme đầu tiên trên thế giới – Burnus.
Chiến tranh tàn phá con người, nhưng lại thúc đẩy… kỹ thuật giặt giũ. Chính sự bế tắc trong Đệ nhất Thế chiến (1916) khi nguồn mỡ động vật (vốn dùng làm xà bông) bị sung công hoặc cạn kiệt, đã ép các nhà hóa học như Fritz Günther vắt óc tạo ra chất giặt rửa tổng hợp đầu tiên không có mỡ.
Năm 1946, hãng Procter & Gamble vang danh với Tide – được Hội Hóa học Hoa Kỳ ghi nhận là chất giặt tổng hợp hạng nặng đầu tiên, giúp đánh bật vết bẩn ngay cả trong nước nhiều phèn, không để lại nhiều cặn như các loại xà bông cũ.
Đến năm 1956, Lever Brothers tung Wisk tại Mỹ. Đây là nước giặt quần áo đại trà đầu tiên tại Mỹ: tan ngay, có thể đổ trực tiếp lên vết bẩn để vò sạch trước khi cho quần áo vào máy.
Khi con người có kiến thức hơn, cuộc đua không còn là “giặt sạch hơn” mà phải giảm tác động môi trường. Năm 1965, kỹ nghệ chất giặt Hoa Kỳ chuyển mạnh từ ABS mạch nhánh, khó phân hủy, sang LAS mạch thẳng dễ phân hủy sinh học hơn. Năm 1968, P&G đưa Tide XK có enzyme ra thị trường Mỹ.
Năm 1986, Henkel ra bột giặt Persil không phosphate, vì phosphate gây phú dưỡng ao hồ (phú dưỡng là hệ quả sau khi ao hồ, sông ngòi tiếp nhận quá nhiều các nguồn thải chứa các chất dinh dưỡng (Nitơ, Photpho) vượt quá khả năng tự điều hòa của ao, hồ). Năm 1987, Persil cũng ra nước giặt theo xu thời.
Ngày nay, ở Mỹ và Tây Âu, nước giặt và viên nén chiếm chỗ; nhiều nơi khác như Á châu, Phi châu, Mỹ Latinh vẫn chuộng bột giặt vì giá rẻ và để được lâu. Gần hai thế kỷ cải tiến hóa chất giặt giũ, đôi tay và công sức của nhân loài, ngay cả ở những nơi không có máy giặt, đã được cứu rỗi rất nhiều..
