“Hãy cho tôi một điểm tựa, tôi sẽ nhấc bổng trái đất lên” là câu nói nổi tiếng của Archimedes (287-212 trước Công Nguyên). Ổng là một nhà toán học, nhà vật lý, nhà phát minh huyền thoại người Hy Lạp. Hình của Archimedes được in ở mặt trước của Huy chương Fields, giải thưởng danh giá được coi là “Nobel Toán học” (vì giải Nobel không bao gồm lĩnh vực toán học), được Hiệp hội Toán học quốc tế (IMU: International Mathematical Union) trao 4 năm một lần cho những nhà nghiên cứu nổi bật.
Ơ-rê-ca (Eureka, nghĩa tiếng Việt là “tìm ra rồi”) là một giai thoại nổi tiếng về cách ra đời của “lực đẩy Archimedes” và của mục.. này.
Một sai sót trọng tài có thể làm thay đổi cả giải đấu. Dù gây nhiều tranh cãi, người ưa kẻ ghét, thì kỹ thuật VAR (Trợ lý trọng tài video) đã giảm những lỗi nằm ở điểm mù của trọng tài, và giờ đã trở thành một phần không thể thiếu của bóng tròn chuyên nghiệp toàn cầu.
Câu chuyện bắt đầu từ một bàn thắng “ma”. World Cup 2010, Frank Lampard sút bóng rõ ràng đã vượt qua vạch vôi, nhưng trọng tài không công nhận. Ngay sau đó, Hiệp hội Bóng đá Hà Lan (KNVB) thai nghén dự án “Refereeing 2.0”. Mục tiêu của họ rất rõ ràng: dùng truyền hình để bảo vệ cầu thủ nhà mình. Ý tưởng giản dị: bố trí hệ thống máy quay quanh sân, truyền tín hiệu về phòng điều hành (VOR). Tại đây, các phụ tá xem lại băng hình rồi báo cáo qua tai nghe để trọng tài chính đưa ra phán quyết cuối cùng. KNVB xin ngân sách khoảng 500,000 euro để thử nghiệm trong một năm.
Hiệu quả đo được rõ ràng qua nhiều nghiên cứu, trên 2,195 trận tại 13 quốc gia cho thấy độ chính xác các quyết định quan trọng của VAR lên tới 98.8-98.9%, thời gian kiểm tra trung bình là 22 giây. Tần suất lỗi lớn giảm từ khoảng 1 lần/3 trận xuống còn 1 lần/19 trận. Năm 2018, VAR chính thức được đưa vào Luật Bóng tròn và “làm việc chuyên nghiệp” lần đầu tại World Cup ở Nga.
Từ đó, kỹ thuật này không ngừng thăng cấp. World Cup 2022, hệ thống việt vị bán tự động xuất hiện với mười hai máy quay theo dõi và cảm biến gắn trong quả bóng. Sang World Cup 2026, Advanced SAOT được sử dụng, toàn bộ cầu thủ được quét để tạo mô hình 3D nhằm cải thiện khả năng nhận diện, theo dõi; đồng thời, 16 máy quay theo dõi quang học tại mỗi sân giúp tăng độ chính xác. Hệ thống còn kết hợp AI và cảm biến trong quả bóng để nhận biết những trường hợp việt vị vị trí rõ ràng, rồi gửi cảnh báo trực tiếp tới trọng tài trên sân thay vì phải chờ VAR trong phòng VOR xác nhận.
Dù vẫn bị chỉ trích vì làm thui chột phần nào “cảm xúc tự nhiên” của trận đấu, VAR đã bám rễ sâu vào bóng tròn chuyên nghiệp. Vì bóng tròn hiện đại đã nhanh đến mức đôi mắt con người khó lòng theo kịp mọi cú chạm bóng và vài centimet việt vị. VAR chủ yếu can thiệp vào những tình huống chưa xác định nhưng có khả năng làm thay đổi trận đấu như bàn thắng, phạt đền, thẻ đỏ trực tiếp hoặc nhận diện nhầm cầu thủ. Kỹ thuật này như chiếc “lưới an toàn” hơn là một trọng tài điện tử thay thế con người.
