Ở Việt Nam, thòi lòi thuộc họ cá bống trắng (Gobiidae), sống ở vùng nước lợ, bãi bùn, rừng ngập mặn như Cà Mau, Trà Vinh, Bến Tre, Cần Giờ. Thòi lòi còn được gọi là cá leo cây ở một số địa phương vì chúng có vây ngực khỏe, di chuyển mạnh mẽ như tay chân để có thể bò lên cạn, nhảy trên bùn và thậm chí leo lên rễ cây, thân cây để săn mồi.
Vào đầu thập niên 1980, vượt biên trái phép, tôi được đưa vào trại lao động cải tạo ở Trà Vinh, gần cửa Ba Động, một hóc hẻo hầu như ở tận cùng của mảnh đất phương Nam. Có thể vì “mình hạc xương mai” tôi không bị đày đi đào kinh mà mỗi ngày chỉ đi hái lá dừa phơi khô để nhà bếp nhúm lửa, nấu cơm cho tù nhân. Đi dọc theo những liếp dừa thường có những bãi bùn lầy, tôi thấy những con cá thòi lòi nhảy loi choi, lóc chóc và những đứa trẻ đi bắt cá. “Lần đầu gặp gỡ” quả thật là có ngỡ ngàng và lo sợ (bị cắn). Sinh ra và lớn lên ở thành phố, tôi chưa từng đi chân trần trên mặt đất sình lầy, bên những con cá mắt lồi to “có chân” và biết “phi thân” trên bãi bùn.
Thòi lòi có thể là một loài cá kỳ lạ nhất nhì thế giới động vật, vì vừa sống dưới nước, vừa sống trên cạn. Con cá có làn da sần sùi, với đôi mắt lồi láo liên nhô trên đỉnh đầu. Nó có thể xoay tròng mắt (360 độ) khi nằm dưới nước để thám thính như kính tàu ngầm, quan sát được toàn cảnh xung quanh. Điểm đặc biệt kỳ diệu là nó có hai cái vây ngực di chuyển như đôi tay hay đôi chân để leo trèo, nhảy, phóng trên cạn.
Thòi lòi thuộc loài ăn sinh vật dưới nước, nó thường lúc lắc cái đầu qua lại trên mặt bùn để kiếm mồi. Khả năng săn mồi của thòi lòi rất cừ khôi vì nhạy bén, nó còn biết đổi màu cho hòa hợp với môi trường, để dễ lẩn trốn khi bị săn bắt và có “trí tuệ” biết đào hang nơi bãi lầy, mương bùn trong rừng ngập mặn hoặc ven bờ sông rạch để trú thân và xây tổ.
Hai đứa trẻ bắt cá thòi lòi giữa bãi bùn miền Tây. Hình Microsoft AI
Ban đầu, tôi cứ ngỡ thòi lòi là nòng nọc (*) nhưng, nó lại là một loài cá lưỡng cư, có 2 nơi ở: dưới nước và trên cạn. Người ta có thể đánh bắt thòi lòi bằng cách thả câu lưới trên mặt bùn hoặc dùng bẫy.
Hang của thòi lòi là những ụ đất nhỏ ở bãi đất bồi. Người ở miệt vườn thường tự đan dụng cụ để bắt cá bằng lá dừa, tre, trúc, gọi là cái búi hom hay xà vi (có người gọi “chà di”- từ này có gốc Khmer – Campuchia, vì vùng Nam bộ chịu ảnh hưởng nhiều của ngôn ngữ Khmer). Xà vi có hình ống dài hoặc giống như cái giỏ, cá chui vào không thể thoát ra. Khi nước ròng, người ta đặt xà vi trên miệng hang, chờ khi nước lớn từ sông, rạch chảy mạnh vô mương, cá thòi lòi rời hang chui lên tìm mồi thì bị lọt vào bẫy.
Thòi lòi là loài ăn thịt như sâu bọ, giun, tôm, tép, cá nhỏ,… bắt trên mặt bùn hoặc dưới nước, đôi khi đói, nó ăn cả những con thòi lòi bé. Thòi lòi sinh sản bằng cách đẻ trứng, nhưng kiểu làm tổ và nuôi con “kỳ lạ” hơn những loài cá khác.
Thòi lòi, con cá leo cây – VTC News
Đến mùa sinh sản, cá đực đào hang sâu vài mét trong bùn ở vùng rừng ngập mặn. Hang thường có nhiều ngõ ngách và đường hầm uốn cong, có “buồng ấp trứng” ở phía trong cùng. Cá cái thường chui vào hang để đẻ trứng. Trứng bám chặt trên vách hang nơi có lượng oxy cao để phát triển. Cá đực thường ở ngoài hang canh để bảo vệ tổ ấm và chủ quyền.
Trứng cá cần oxy để phát triển khỏe mạnh, nhưng trong bùn không đủ oxy, vì thế cá đực thường ngoi lên mặt bùn, ngậm không khí rồi mang xuống hang để tạo túi khí cho trứng. Các khoa học gia cho đây là một sự thích nghi với môi trường rất độc đáo của loài cá sống trong vùng bùn lầy. Trứng nở thành cá con, rồi lớn lên thành cá thòi lòi chứ không qua biến thể như nòng nọc.
Ở các nước Âu, Mỹ, thòi lòi được nuôi như cá cảnh, cá cưng. Tên Anh Mỹ là Giant Muddskipper. Người Tây Ban Nha gọi Pez del Fango. Người Pháp gọi Periophthalme geant. Có những thòi lòi màu xanh rất đẹp, nhiều người thích nuôi, đó là Blue – spotted Mudskipper / Thòi lòi đốm xanh, Boddhart’s goggled – eyed goby / Cá bống mắt lồi Boddart.
Hang cá thòi lòi Tokyo-zoo.net
Cá thòi lòi có mặt tại các vùng nhiệt đới như: Singapore, Changi, Java, Ấn Độ, Mã Lai, Thái Lan, Việt Nam và Campuchia.
Vào thập niên 1980, là thời bao cấp “gạo châu củi quế”, cho dù miền Tây nổi tiếng lúa gạo đầy bồ, tôm cá đầy sông, nhưng vẫn thiếu hụt. Dân tình đói khổ sau biến cố 1975, khi miền Nam thất thủ, mất tự do và chủ quyền. Thời trước đó, miền Tây tôm cá tươi ngon ê hề, thòi lòi là một loại cá sống ở vùng bùn lầy và “dị dạng” nên bị chê là món cá của nhà nghèo.
Cá thòi lòi tuy xấu xí nhưng ăn rất an toàn, thịt ngon ngọt, có giá trị dinh dưỡng cao. Trước kia, nó là loại cá ít ai ưa chuộng, nhưng hiện nay, thòi lòi được xem là một đặc sản nổi tiếng của miền rừng ngập mặn như Cà Mau, Trà vinh, Bến Tre, Gò Công, Cần Giờ. Có nơi nuôi thòi lòi để bán. Thịt cá ngọt, săn chắc không bị tanh hay mang mùi bùn, có thể chế biến thành nhiều món ăn từ dân dã đến cầu kỳ, mang nhiều hương vị hấp dẫn. Ngay cả những nhà hàng ở các thành phố lớn cũng có món cá thòi lòi trong thực đơn trên thị trường ẩm thực tại Việt Nam, “ăn rồi cứ nhớ”…
Búi hom hay Xà vi để bắt cá
Cá thòi lòi kho tiêu là một món độc đáo mang đậm hồn quê của vùng miền Tây sông nước. Cắt bỏ mắt, miệng, ruột, rửa sạch, đem ướp cá với nước mắm, tiêu, ớt, đường, bột ngọt, nước màu, cho thêm thịt ba chỉ và nước dừa để tăng độ béo, ngọt. Ướp xong bỏ cá vào nồi đất, kho với lửa riu riu cho đến khi thịt cá săn lại và ươm màu vàng nâu bóng mượt. Thịt cá thơm, ngọt, hòa quyện với cái béo ngậy của thịt ba chỉ, thêm mùi tiêu cay, ăn với cơm nóng, cháo nóng kèm dưa leo, dưa giá hay rau sống tạo hương vị mặn nồng khó cưỡng, khó quên.
Cá thòi lòi nướng muối ớt mang đầy hương vị của Cà Mau, muối và ớt giã nát cho hòa quyện vào nhau, rồi chà xát lên từng con cá. Ướp cho cá ngấm muối ớt, đem nướng trên than hồng. Cá nướng xong trét hành mỡ thơm ngon, da vàng giòn, vừa cay vừa mặn lại thêm béo bùi, ăn kèm rau sống hoặc cuốn bánh tráng.
Lẩu cá thòi lòi là món súp, vừa thổi vừa húp. Nồi canh cá thơm mùi sả, ớt, rau mùi, cà chua, cùng với me, tầm ruột (đâm nhuyễn), ăn khi còn nóng hổi, kèm đậu bắp, rau chuối, rau muống, đượm đầy hương quê.
Khô cá thòi lòi, cá được tẩm ướp gia vị đậm đà thơm ngon, đem nướng trui, hoặc phơi khô làm món nhậu đặc sản của sông nước miền Tây. Khô cá còn ăn kèm theo “Gỏi thòi lòi trộn lá lìm kìm” và một món ăn vào khó quên là “Chả thòi lòi cuộn tôm” của đầu bếp vùng Vàm Sát – Cần Giờ.
Đặc biệt, đôi mắt lồi của thòi lòi mang một vẻ kỳ thú và ngộ nghĩnh của một loài cá thông minh, tinh tường và linh hoạt. Bà chị của tôi có cái “nick name” là “thòi lòi”. Thuở còn đi học, sau cặp kính cận dày cui là đôi mắt to tròn của chị lúc nào cũng “trố” lên nhìn “ngố” ghê lắm. Thế là bạn bè đặt cho cái tên “bất hủ” ấy, chị tôi đã khóc giẫy không chịu vì cho rằng đôi mắt thòi lòi quá xấu xí!
Mỗi lần nhắc đến cái tên “cá thòi lòi” là chị tôi như “đỉa phải vôi”. Nhưng, ông anh rể của tôi vẫn mãi yêu “đôi mắt cá thòi lòi”, cho dù “đôi mắt cá ươn” ấy… như sắp sửa se mình!
GVV
(*) Nòng nọc nở ra từ trứng thành ấu trùng sống dưới nước của những loài động vật lưỡng cư. Nòng nọc phải trải qua một quá trình phát triển và biến thái để trở thành một sinh vật hoàn hảo.
Khi nòng nọc lớn lên, chân trước, chân sau mọc ra, mang và đuôi dần biến mất, phổi bắt đầu phát triển để có thể thở trên cạn, sau đó biến dạng thành con cóc, ếch, nhái, để bắt đầu cuộc sống trên cạn lẫn dưới nước.
