Nhắc đến Đa Kao mấy người bạn của tôi thay nhau kể chuyện về vùng Đất Hộ. Người thì có ba đời sống gần Cầu Sắt, người thì từ nơi khác đến mua nhà gần rạp Casino, người sống ở Xóm Chùa. Người cũ người mới hội tụ về vùng Đa Kao, bao nhiêu kỷ niệm xưa đem ra bày tỏ cho thoả nỗi nhớ.

Rạp hát Casino Đa Kao thập niên 1960 (Nguồn: Manhhaiflickr) 

Ðiều tôi quan tâm là Ða Kao hình thành từ khi nào và sinh hoạt đời sống của người dân tại đó ra sao. Tuy nhiên, có quá ít tài liệu để tìm hiểu về vùng Ðất Hộ và nếu có, chỉ là những tư liệu hơn sáu bảy chục năm trước. Còn cách lý giải tên gọi Ða Kao của vùng đất này cũng có vài quan điểm khác biệt.

Ông bạn lớn tuổi của tôi có ba đời cư ngụ gần Cầu Sắt kể rằng: “Ðất Hộ hẳn là cái tên xa xưa lắm. Từ thuở tôi còn bé đã nghe ông nội kể nhiều câu chuyện về vùng Ða Kao vào thời lính Nhật vào Sài Gòn giải giáp quân Pháp.”.

Ông nhớ chi tiết về những con đường góc phố thân quen. Nhớ rõ từng tên tiệm buôn hàng quán trên mỗi con đường. Nào là chè Hiển Khánh, kem Vi Bổn, Bánh cuốn Tây Hồ, cà phê Duyên Anh sáng nào cũng tụ họp đám thanh niên, trong đó có ông. Quán tên Duyên Anh nhưng người chủ chẳng dính dáng gì tới ông nhà văn có nhiều truyện dài viết cho tuổi thiếu niên gây ấn tượng thời bấy giờ. Ông bạn tôi đùa: “Chắc chủ quán “kết” Dzũng Ða Kao nên mới lấy tên người trong truyện mà đặt tên cho quán”.

Sinh ra ở vùng Ðất Hộ cho nên ông rành rẽ vùng đất gần như khai phá sớm nhất khi mở rộng thành phố Sài Gòn sau khi Pháp chiếm xong thành Gia Ðịnh. Mãi đến năm 1889, khi vùng gò cao từ Tân Ðịnh (xưa là Phú Hoà) đến Ðất Hộ (trước là làng Hoà Mỹ) mới trở thành một khu dân cư đông đúc. Tuy khi xưa là làng Hoà Mỹ nhưng vùng này còn có một cái tên Ðất Hộ trên bản đồ do Trần Văn Học vẽ vào năm 1815. Không biết Ðất Hộ có phải là địa danh nhưng chắc chắn nó nằm trong phần đất của làng Hoà Mỹ. Có thể Ðất Hộ chỉ là vùng đất nhỏ theo cách gọi của người địa phương nhưng ý nghĩa của nó như thế nào ít thấy tài liệu lịch sử hình thành đất Sài Gòn ghi chép đầy đủ.

Cầu sắt Đa Kao đầu thế kỷ 20 (Ảnh: Tư liệu)

Ông bạn tôi không đồng ý với một vài quan điểm của mấy tài liệu viết về vùng đất này. Trang mạng Wiki cho rằng: “Tên gốc của vùng đất Ða Kao là Ðất Hộ (đất của hộ hoặc đất do hộ quản lý). Hộ (quartier) là đơn vị hành chính tồn tại vào thời kỳ Sài Gòn và Chợ Lớn được sáp nhập lại thành vùng Sài Gòn – Chợ Lớn (Région de Saigon – Cholon) vào thời Pháp thuộc; đơn vị này tương đương cấp tổng ở các tỉnh. Ðứng đầu một hộ là hộ trưởng. Ðất Hộ được phiên âm thành Dakau trong sách báo, văn bản thời Pháp thuộc. Tên gọi Ða Kao trở nên phổ biến rộng rãi tại Sài Gòn từ thập niên 1950 trở về sau”.

Xem thêm:   Xe-ôm có từ khi nào?

Ở đây có hai nghi vấn cần lưu ý: Thứ nhất, thời kỳ Chợ Lớn – Sài Gòn sáp nhập vào đầu thập niên 1930. Việc chia đơn vị quản lý hành chánh quartier lúc đó tương đương cấp phường ngày nay. Và không thể nói quartier là hộ (đất do hộ quản lý) nên gọi là đất hộ. Thứ hai, Ðất Hộ đã có tên từ lâu trên bản đồ Trần Văn Học vẽ vào năm 1815.

Vấn đề tên gọi Dakau do người Pháp phiên âm từ chữ Ðất Hộ có thể chấp nhận được. Nhiều văn bản sách vở người Pháp in, xuất bản từ đầu thế kỷ 20 xuất hiện chữ Dakau. Chẳng hạn như chú thích tấm ảnh bưu thiếp Chùa Ngọc Hoàng được ghi rằng: Saigon – Pagoda de Dakau (Chùa Ða Kao). Ngôi chùa này còn có tên là Phước Hải Tự. Theo Vương Hồng Sển trong Sài Gòn năm xưa, chùa tạo lập lối 1905 và hoàn thành năm 1906. Như vậy khó có thể đồng ý với nhận định tên gọi Ða Kao xuất hiện phổ biến rộng rãi từ thập niên 1950 trở về sau.

Chùa Ngọc Hoàng ở Đa Kao ngày xưa (Nguồn: AAVH.jc)

Theo ông bạn lớn tuổi của tôi người ở Xóm Chùa thì tên Ða Kao xuất hiện từ lâu khi gia đình cha mẹ anh di cư từ miền Bắc vào Sài Gòn năm 1944 để tránh nạn đói. Nhà ông ở trong một con hẻm trên đường Trần Quang Khải gần đền thờ cụ Tây Hồ Phan Chu Trinh. Hình dáng ngôi đền trông như cái đình có mái đao ngói đỏ. Nên ông chỉ nghe gọi tên Xóm Chùa. Tất nhiên đây là cách gọi của người dân sống trong khu vực tập trung vài ba ngôi chùa, đền thờ; gọi như vậy cho thêm hình tượng. Nhưng ấn tượng nhất trong xóm này lại là có nhiều đám du côn tụ họp từ những khu nhà sàn gần cuối kinh Nhiêu Lộc. Thanh niên lạ mặt không dám vào đây vì sợ bị đánh. Cái xóm “hiền lành” nhất như thế lại sống trong Xóm Chùa, lại thêm ban nhạc “Mad Dogs”, nghe cái tên cũng thấy nổi loạn rồi, đàn ca hát xướng vang rền cả xóm.

Xem thêm:   Ký ức về Nhà Thờ Cha Tam

Ông kể: «Nhà tôi ở Ða Kao nhưng đi học ở Tân Ðịnh gần đó. Trường tiểu học Huỳnh Thị Ngà khai trương năm 1947 và đó cũng là năm tôi vào học lớp nhì. Ðây là một trường tư thục nhưng có kỷ luật nghiêm khắc nên bố mẹ dẫn tôi đến ghi danh. Từ nhà đến trường chừng chưa đầy cây số, đi bộ cũng tới, vậy mà ba tôi dẫn tôi đi xe điện leng keng cho biết với người ta. Ðón xe ở trạm Ða Kao, xuống trạm Tân Ðịnh, lại đi bộ vào trường». Nhắc đến bến xe điện, theo tôi tìm hiểu tuyến đường xe điện: Sài Gòn – Hóc Môn đi qua các trạm Bà Chiểu – Ða Kao – Tân Ðịnh khánh thành từ cuối thế kỷ 19. Như vậy xem ra địa danh Ða Kao đã xuất hiện vào thời gian này chứ mấy ai còn gọi Ðất Hộ?

Riêng chợ Ðất Hộ mang tên này khi nào thì không có tài liệu để kiểm chứng. Ông bạn tôi với trí nhớ thuở còn học sinh tiểu học có thể không chính xác, nhưng thuở đó ông vẫn nghe người trong xóm gọi chợ Ða Kao mặc dù ngôi chợ này chỉ là chợ chồm hổm tự nhóm, dân chúng mua bán tụ tập lại thành hàng sạp lộ thiên. Mỗi chiều sau khi tan chợ, rác rến xả đầy, hai ba người phu quét dọn hì hục kéo lê cán chổi dài gom rác lại thành từng đống rồi dùng cào vun lên xe bò chở rác kéo ra bãi đổ ở phía đường Mayer tức Hiền Vương.

Đường Trần Quang Khải khu vực Đa Kao trước 1975 (Nguồn: Manhhaiflickr)

Một tài liệu ghi chép trong cuốn Bến Nghé xưa của nhà văn Sơn Nam nhắc đến vụ toan tính đánh chiếm Sài Gòn vào tháng 1-1885 do ông Nguyễn Văn Bường, tự nguyên soái Tống cư ngụ tại Cầu Kiệu: “Nguyễn Văn Bường chuẩn bị xong người và khí giới để đột nhập vào chợ Tân Ðịnh và Phú Nhuận hòng chiếm và phá huỷ vài công sở. Nhưng cuộc nổi dậy bất thành, Nguyễn Văn Bường cùng vài ba lãnh đạo bị bắt và kết án chung thân đày ra Côn Ðảo. Sau đó mấy tháng, lại có tin dân chúng Hóc Môn nổi dậy. Có tờ lịch ném vào chợ Hóc Môn ghi rõ thời điểm ấy. Lại có tin loan truyền đúng rằm tháng 3, vào ban đêm, nghĩa quân tấn công thẳng vào Sài Gòn. Mặc dầu không sợ cho lắm nhưng bọn thương gia Pháp ở Ðất Hộ cũng thức chờ đối phó, ngủ với cây súng ở đầu giường”.

Xem thêm:   Họa sĩ Rừng: Về bên cuống nhau của mẹ

Ðất Hộ nhắc tới trong thời điểm ấy (1885) là điều đương nhiên cũng như chợ Ðất Hộ cũng chỉ là cái tên gọi của dân chúng chứ không nằm trong các chợ được quy hoạch, quản lý trong một thành phố như chợ Tân Ðịnh (trước là chợ Phú Hoà). Những ngôi chợ nhỏ gần đấy như Xã Tài (Phú Nhuận), Ðất Hộ (Ða Kao) ít nghe nhắc đến hơn nên người Sài Gòn sinh ở quận khác nếu có nghe cũng cứ tưởng chợ ở tỉnh nào.

Thành phố Sài Gòn mở rộng nhanh chóng vào thời Tổng thống Ngô Ðình Diệm, chợ búa cũng theo đó mà hình thành và cất mới phục vụ cho nhu cầu dân sinh từ khắp nơi đổ về mảnh đất Sài Gòn hoa lệ. Chợ Ðất Hộ hay Ða Kao từ chợ chồm hổm, lộ thiên được dựng lên có nhà lồng, dãy sạp hẳn hoi mua bán cho đến ngày nay. Và hàng quán, tiệm ăn mọc lên khắp mặt tiền đường phố.

TN