Sau nhiều thập niên chia cách, Joan Baez và Bob Dylan lại vừa kết hợp lại trong thời gian gần đây. Như từng được biết đến, Baez và Dylan là cặp đôi vàng của làng nhạc folk những năm 1960. Baez đã giúp nâng đỡ sự nghiệp của Dylan khi cô đã là một ngôi sao lớn. Riêng Baez, cô đã thể hiện cảm xúc về Dylan qua bài hát Diamonds & Rust, với những kỷ niệm ngọt ngào lẫn đắng cay. Trong hồi ký, đôi khi cô ca ngợi, đôi khi chỉ trích Dylan, phản ánh mối quan hệ phức tạp nhưng thật sâu sắc.
…John Baez là nghệ sĩ tài năng. 18 tuổi nổi tiếng với gọng ca tuyệt vời, ba năm sau sánh vai Martin Luther King trên bìa báo “Time Magazine”, hát ở ngày hội âm nhạc và hippie Woodstock rồi ở Hà nội dưới bom đạn, chống chiến tranh Việt Nam, chống chiến tranh Iraq, bênh vực tù nhân chính trị, dân tị nạn và dân bị đàn áp khắp nơi… Joan Baez là như thế. Dáng dấp mỏng manh, bà đã đi vào huyền thoại với giọng ca quen thuộc gần 5 thập kỷ, được mệnh danh “bà hoàng của nhạc dân gian truyền thống”, “Đức Mẹ của dân nghèo”. Joan Baez là như thế.
Những điều viết trên là theo Xuân Sương của báo Diễn Đàn ở Paris. Nguyễn tôi quý trọng tài năng và sự nghiệp âm nhạc của Joan Baez nhưng không chấp nhận thái độ của bà trong chiến tranh VN khi bà bênh vực Cộng Sản Bắc Việt. Tuy nhiên, ngay sau khi chiến tranh Việt Nam vừa chấm dứt, Joan Baez đã có một cái nhìn khác đới với cuộc chiến và Tập đoàn Cộng Sản Việt Nam. Điều này, Nguyễn sẽ bàn sau.
Dù thế nào đi nữa, âm nhạc và tiếng hát của Joan Baez cũng đã đi vào lòng người và thời đại.
Kim Cương và Rỉ Sét, như đã biết là tựa đề một ca khúc của Joan Baez: Diamonds & Rust. Joan Baez viết ca khúc này và trình diễn năm 1975, kể lại cuộc tình của cô với một người đàn ông (có thể đó là Bob Dylan?) 10 năm về trước. Trong bài hát, Baez nói tới một cú điện thoại bất ngờ cô nhận được từ một người yêu xưa, đưa cô ngược thời gian trở về một khách sạn cũ nát ở khu Greenwich Village. Nhiều kỷ niệm chợt hiện về để cô thấy rằng thời gian có thể biến chất than thành kim cương đồng thời cũng có thể làm cho thanh kim loại rỉ sét. Đây, ta hãy nghe
I’ll be damned
Here comes your ghost again
But that’s not unusual
It’s just that the moon is full
And you happened to call
…
Tội thân em quá
bóng ma của anh lại hiện về
Nhưng đó không phải là điều khác thường
Mà chỉ tại vầng trăng tròn
và tình cờ anh gọi đến
Còn em thì đang ngồi đây
bàn tay đặt trên điện thoại
Nghe giọng nói anh
giọng nói mà em đã biết
cách đây mười năm
trong tình yêu thảng thốt
em nhớ đôi mắt anh
đôi mắt xanh hơn màu trứng chim robin
mà thơ em thì dơ dáy. như lời anh nói
Còn bây giờ anh đang gọi em từ đâu
có phải từ trong một phòng điện thoại
ở miền Trung Tây
Joan Baez, Bob Dylan trong Diamonds & Rust – nguồn reddit
Và rồi nàng nhớ lại những kỷ niệm mười năm về trước: nàng mua tặng chàng đôi khuy cài tay áo và chàng cũng tặng nàng một kỷ vật. Cả hai cùng biết ký ức sẽ mang đến điều gì. Chúng mang đến kim cương và chúng cũng có thể mang đến rỉ sét. Giờ đây nàng đang nhìn thấy chàng đứng với những chiếc lá nâu bay chung quanh và tuyết bám dày trên tóc. Bây giờ nàng nhìn thấy người yêu đang mỉm cười từ cửa sổ một khách sạn tồi tàn nhìn xuống quảng trường Washington Square. Hơi thở của chàng như mây trắng bay trong không gian… Vâng, nàng đã yêu chàng biết bao. Và nếu chàng tặng nàng kim cương và rỉ sét thì nàng cũng đã trả xong.
“Tại sao, tại sao anh gọi tôi và nói rằng anh nhớ tôi. Anh có nhớ rằng anh đã bỏ tôi lại trong nỗi tuyệt vọng và ngã gục. Tại sao anh gọi tôi và bảo rằng nhớ tôi?”
Nguyễn rất yêu ca khúc “Diamonds & Rust” của Joan Baez. Chính nhờ Ian Bùi mà Nguyễn biết được bài hát tuyệt vời này. Yêu ca khúc và yêu cách trình diễn của Joan Baez. Cô hát, chỉ với cây đàn thùng. Trên một sân khấu không bài trí. Ăn mặc rất giản dị, không phấn son. Ôm đàn, đứng thẳng người, và hát. Nét mặt bình thường, chỉ hơi mỉm cười khi hát những câu mở đầu:
I’ll be damned
Here comes your ghost again
But that’s not unusual
It’s just that the moon is full
And you happened to call
và câu kết:
Yes I loved you dearly
And if you’re offering me diamonds and rust
I’ve already paid
trong tiếng vỗ tay rào rào của người nghe. Và rồi khi cô buông rơi mấy tiếng đàn sau cùng và ngừng hát, khán giả vỗ tay không dứt, khiến cô đã vào đến hậu trường rồi lại phải trở ra chào khán giả.
Ở trên có nói, Nguyễn rất yêu ca khúc “Diamonds and Rust” và cách trình diễn của Joan Baez. Về người nữ ca sĩ và nhạc sĩ này thì những năm chiến tranh, ở Đà Lạt, Nguyễn có được nghe bạn bè nhắc tới. Đó là lần đầu tiên biết tên Joan Baez. Một thời gian sau, năm 1972, nghe tin Joan Baez tới Hà Nội trao thư và quà Giáng Sinh cho các tù nhân chiến tranh Mỹ. Đó là thời gian Mỹ dội bom ác liệt xuống miền Bắc. Người ta nói bà đã hát dưới trời Hà Nội và lên tiếng ủng hộ Cộng Sản Bắc Việt. Where Are You Now, My Son, ca khúc của Joan Baez viết năm 1973, một năm sau khi đến miền Bắc, là một bản cáo trạng chiến tranh, trong đó lẫn lộn tiếng bom nổ. Nhiều người rất phẫn nộ về hành động của Joan Baez. Trước 1975, ca sĩ Joan Baez là một trong những khuôn mặt nổi bật nhất của giới trí thức Mỹ chống chiến tranh Việt Nam, của phong trào phản chiến chống chiến tranh Việt Nam, sánh vai với Bob Dylan, Jane Fonda vv… Thế nhưng, sau 1975, bà vô cùng đau đớn khi nhìn thấy nhân dân Việt Nam bị đoạ đày dưới chế độ mới. Sự thức tỉnh đã khiến bà có những lời sau: “Five years after the end of that war and seven years after my time under the bombs, I was once again rallying for the people of Vietnam, this time against the Communist government…” Năm năm sau khi cuộc chiến chấm dứt, bảy năm sau thời tôi chứng nghiệm các cuộc dội bom (khi J Baez đi ra Bắc Việt), một lần nữa tôi lại vận động cho người Việt Nam, nhưng lần này là để chống lại chính quyền cộng sản… Vào năm 1976, J Baez đã tách rời khởi các nhóm phản chiến và đã bày tỏ thái độ chống lại CSVN. Bà đã gặp sự chống đối rất mãnh liệt của những người bạn cũ, nhưng sau nhiều năm kiên quyết, tiếng nói của J Baez đã được quần chúng lắng nghe, trong đó có rất nhiều người thức tỉnh vì trước đây họ đã theo con đường của phe phản chiến chống lại VNCH. Trong cuốn hồi ký có tựa đề : “Joan Baez And A Voice To Sing With” (Joan Baez và tiếng nói cùng giọng hát) do nhà xuất bản New American Library New York ấn hành năm 1987, có đoạn Joan Baez viết như sau:
“Như cả một phong trào rầm rộ được tung ra để ngăn chặn không cho tôi phổ biến lá thư gởi nhà cầm quyền CSVN yêu cầu họ hãy chấm dứt ngay chính sách đẩy dân vô tội ra biển đông. Ban đêm tôi bị đánh thức bởi những tiếng chuông điện thoại reo vang với những lời chỉ trích của bạn bè cho tôi là ngây thơ, nghe lời xúi giục của kẻ xấu và có cả những lời chưởi bới tục tằn của bọn cán bộ trong Tòa Đại Sứ CSVN tại Nữu Ước. Nhưng sự thật là sự thật không thể che giấu được trước ánh sáng Công Lý và lương tâm nhân loại về một chính sách phi nhân nghĩa của nhà cầm quyền CSVN…”
Và chúng ta đã thấy, như một chứng nghiệm của bản thân, những năm tháng trải qua đã giúp cho J Baez tìm hiểu và khám phá ra nhiều sự thật, mà điều khám phá quan trọng nhất là hiểu được rằng nạn nhân đích thực của cuộc chiến đó là chính là VNCH và thủ phạm đích thực là Công sản Bắc Việt, đã tạo ra chiến tranh xâm lăng VNCH, đã áp dụng chính sách cai tri bạo ngược, phi nhân tánh, trước đó đã được dùng để cai tri miền Bắc, ngày nay thì áp dụng trên toàn cõi VN. Bà đã nhận thức được sự đau khổ của người dân việt, và đã đặt câu hỏi: “Tại sao biết bao nhiêu hội đoàn, hiệp hội thế lực cũng như tôn giáo, các nhân sĩ, trí thức, văn sĩ, nghệ sĩ, linh mục, chư tăng, các dân cử… trước đây đã rất mạnh miệng lên án VNCH, họ đã huy động sinh hoạt trong các phong trào phản chiến, trong đó có các cuộc vận động chính quyền Mỹ nhằm cắt viện trợ và bỏ rơi VNCH. Những kẻ đó, những nhóm người đó, trước những thảm trạng của ngày hôm nay gây ra bởi chính quyền CS, sao lại có thể “vắng mặt“, “im tiếng
Vì vậy, ngày 30.5.1979, ca sĩ Joan Baez, Chủ tịch Ủy ban Nhân quyền Quốc tế Humanitas, đã bỏ ra 53 ngàn dollars để đăng trên 4 tờ báo lớn của Mỹ New York Times, Washington Post, Los Angeles Times, và San Francisco Chronicle… cùng với một bức thư ngỏ gửi chính quyền nước CHXHCNVN, gọi là “OPEN LETTER TO THE SOCIALIST REPUBLIC OF VIETNAM “, có chữ ký của bà cùng 83 nghệ sĩ phản chiến của Mỹ.
Trong bức thư ngỏ của Joan Baez, có những đoạn mang nội dung như sau:
“Cách đây bốn năm, nước Mỹ chấm dứt sự hiện diện 20 năm của mình tại Việt Nam. Đáng lẽ bây giờ là lúc ăn mừng lễ kỷ niệm đệ tứ chu niên, nhưng ngược lại, bây giờ là thời điểm để than khóc.
Chua chát bi thảm thay, sự độc ác, sự bạo tàn, và sự áp bức mà các thế lực ngoại bang đã thực hành trên đất nước Việt Nam suốt hơn một thế kỷ, thì hôm nay lại được tiếp tục thực hành dưới chế độ đương thời ở Việt Nam.
Hàng ngàn người Việt Nam vô tội, mà nhiều người trong số đó mang “tội ác“ chỉ vì có lương tâm, đang bị bắt bớ, giam cầm và tra tấn trong những nhà tù và những trại cải tạo. Thay vì mang đến niềm hy vọng và sự hòa giải cho đất nước
Việt Nam điêu tàn vì chiến tranh, chính quyền của quý vị đã sáng tạo ra một cơn ác mộng đau đớn làm mờ nhạt đi những tiến bộ đáng kể về nhiều lãnh vực của xã hội Việt Nam….
Chúng tôi đã nghe những câu chuyện khủng khiếp từ dân chúng Việt Nam – từ các công nhân đến các nông dân, những nữ tu sĩ Công giáo và những tăng sĩ Phật giáo, từ những người vượt biển, những nghệ sĩ và những chuyên gia và những người đã từng sát cánh chiến đấu cùng với Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam.
Các nhà giam đang tràn ngập hàng ngàn và hàng ngàn người bị bắt bớ.
Nhiều người bị thủ tiêu và không bao giờ còn thấy xác.
Nhiều người bị chở đến những trung tâm cải tạo, cho ăn một khẩu phần chết đói bằng cơm nguội, bị bắt ngồi xổm với hai cổ tay trói vào hai cổ chân, bị ngạt thở trong những thùng sắt conex.
Nhiều người bị sử dụng như những công cụ rà mìn, dọn những bãi mìn chưa nổ bằng hai tay và hai chân của họ…
Đối với nhiều người, cuộc sống là địa ngục và họ chỉ cầu nguyện để được chết đi…»
Và như chúng ta đã biết, bà và và một số triết gia trí thức Châu Âu- là những người sớm hơn ai hết đã thức tỉnh và tìm cách sửa chữa sai lầm của mình khi vận động Tổng Thống Carter hỗ trợ cho công cuộc cứu người ở biển Đông. Đó là điểm khiến người ta còn có cảm tình với nhân cách của Joan Baez bên cạnh tài năng và vẻ đẹp đáng quý. Và từ đó, cảm xúc dâng trào khi nghe lại Diamonds anh Rust.
Tội thân em quá
bóng ma của anh lại hiện về
Nhưng đó không phải là điều khác thường
Mà chỉ tại vầng trăng tròn
và tình cờ anh gọi đến…
Giờ đây, sau nhiều thập niên chia cách, Joan Baez và Bob Dylan đã tái hợp. Hình ảnh của họ tràn ngập các trang mạng. Họ sẽ cùng hát chung trở lại với ước vọng tiếng hát sẽ hàn gắn lại những đổ vỡ và chiệu dọi vào những mảnh đời tăm tối. Tuyền thông còn loan tin mối quan hệ ngắn ngủi nhưng đầy sóng gió giữa Bob Dylan và Joan Baez được tái hiện sinh động trong bộ phim tiểu sử A Complete Unknown – sẽ ra mắt vào dịp Giáng sinh. Bộ phim kể lại câu chuyện tình yêu từ năm 1963 đến 1965 của hai biểu tượng âm nhạc. Dù cuộc tình đầy biến động đã khép lại từ lâu, mối quan hệ giữa Bob Dylan và Joan Baez vẫn là biểu tượng của một thời kỳ âm nhạc lãng mạn và cuồng nhiệt.
Chúng ta hân hoan đón nhận và chờ xem…
TN
